28 Ağustos 2009 Cuma

YAKINLIK'a dair...(09.08.09)




Sessiz sedasız işini yapanlardan Mustafa Ulusoy, hem de layıkıyla yapanlardan… Şimdiye dek Nietzsche ve Babaannem, Yakınlık, Ay Terapisi ve İnsanın Temel Acıları üçlemesinin iki kitabı Aynalar Koridorunda Aşk ile Giderken Bana Bir Şeyler Söyle adlı iki romanı kaleme aldı. Kitapları elden ele dolaşırken o mesleği olan psikiyatristliğe ve bir yandan da televizyondaki sinema programına devam ediyor, sanki bu kitapları hiç o yazmamış gibi… Bizce yazılarını bu meslekte yaşadığı deneyimlerle besledi. İyi ki de yaptı, iyi ki de yazdı Ulusoy. Yazarla haziran ayında dördüncü kez okurlarıyla buluşan Yakınlık adlı deneme kitabı üzerine konuştuk…
Yakınlık‘ın sayfalarını karıştırırken Mustafa Ulusoy’a ait bir günlüğü okuyor gibi hissettim. Yazılanların hepsi yaşanmışlıklarınızla dolu sanki… Yanılıyor muyum?
Yaşadıklarımız, duygusal ve düşünsel boyutlarıyla belleğimize nakşolarak içimize dolar. Bu, muhteşem bir şeydir. Böylece çoğalırız. Yazmaya başlayınca, bellek kıpırdanmaya başlar. İçerde sıkışıp kalmış, yaşantılar yeniden gün yüzüne çıkmak, bir başka biçimde yeniden varoluş sahnesinde olmak ister. Bu sadece yazmaya özgü değildir elbet. Her türlü uğraşının içine geçmiş yaşantılar şu veya bu şekilde sızar. Hiçbir şey yok olmak istemez çünkü. Tüm varoluş, sonsuzluğun peşindedir. Sonsuzluk da varoluşun. O da bizi hiç bırakmaz. Elimizden tutar. Bizeyardım eder.Yazarken bellekteki yaşantılar yeniden yoruma tâbi tutulur, yeniden hikâyeleştirilir. Yazıya dökülmüş bu hikâye, yeni haliyle yeniden belleğe kodlanır. Bu böyle devam eder, ölene dek. Yazdıklarımız, yaşadıklarımızdan kurtulamaz yani.
”Bu dünya sonsuz değildir. Sadece sonsuzluğun kazanıldığı yerdir” diyorsunuz yakınlık kavramını açıklarken. Bunu biraz daha açar mısınız?Bu dünyanın insana yetmeyeceğine inanıyorum. Beklentilerimiz, ihtiyaçlarımız, arzularımız, sevgilerimiz, ilişkilerimiz, aşklarımız, bağlılıklarımız dünyanın ötesine uzanır. Sonsuzluğa uzanır. İnsan olarak müthiş bir potansiyelimiz var, sonsuz bir potansiyel bu. İçten içe çok iyi biliriz ki, burası sadece bir uğrak yeri. Bu dünyayı sanki sonsuz bir yermiş gibi vehmetmeye başladığımızda bu sonsuz potansiyeli de dar ve sıkışık bu dünyaya hapsetmiş oluyoruz. Dünya bir hücreye dönüşüyor. Keşke bakışımızı bu dünyadan taşan bir sonsuzluğa çevirebilsek demek istemiştim.

Kitabın bir bölümünde “narsist bir kişiliğe sahip olan” çağdaşlık ve moderniteyi özdeşleştirmişssiniz ve “postmodernite modernitenin depresyona girmiş halidir” demişsiniz. Moderniteyi ve postmoderniteyi bu şekilde tanımlamanızın tepki çekeceğini düşünüyor musunuz?
Tepki çekeceğini düşünmedim. Modernitenin narsistik bir özden teşekkül ettiği veya narsist bir organizasyon olduğu, çoğu sosyal bilimcinin hemfikir olduğu bir husus. Postmoderniteyi depresif bir durum olarak görmek de umut vaat ediyor. Çünkü narsistik kişiliğin ancak depresyonda iken içgörü kazanması ve değişim arzusu duymasının mümkün olduğu psikiyatristlerce genel kabul gören bir görüştür. Depresyonda olmak kötü değil, aksine olumlu yönde değişim için zorlayıcı, tetikleyici bir etkiye haizdir yani.İnsanlık bu depresyondan nasıl kurtulur?Narsistik, büyüklenmeci taraflarımızı varoluşsal bir acizliğin kabülü ile iyileştirmek bana önemli bir çıkış yolu olarak görünüyor.Varoluşsal acizliğimizi sık sık kişilik yetersizliği veya acizliği ile karıştırıyoruz. Bir insanın eliyle bir vuruşta duvarı yıkamaması onun varoluşsal acizliğini gösterir, kişilik zayıflığını değil. Kişiliklerimiz ne kadar güçlü olursa olsun, biz varoluşsal anlamda zayıf varlıklarız. Narsistik kültür varoluşsal zayıflığımızı, acizliğimizi kabul etmemizi zorlaştırdı. Zayıflık ve acizliği toptan olumsuzladı çünkü. Varoluşsal zayıflığımızla savaşmaya itti bizi ve bizi daha çok hastalandırdı. Aslında ontolojik düzeyde zayıflığımızı kabul etmemiz kişiliğimizi daha da güçlendirir.

Kitabınızda içinde yaşadığımız çağı “narsistik arzu çağı” olarak açıklıyorsunuz. Neden?
İnsan varoluşsal acizliğini ve zayıflığı inkâr ederek kendini yüceltmiştir. Mutlak Olan’dan koparıp yücelttiğimizde kendimizi sakatlarız. Kendimizi gerçeğin kendisi sandığımızda ne kendimizin ne de başkasının hakikatini görebiliriz. Bu çağ bizi kendimizi tanrılaştırmaya teşvik eden bir çağdır ve bu yüzden narsistiktir. Kendini yücelten insan; elinde avucunda olan biricik arzularını da yüceltir. Yani tanrılaştırılan ikinci husus arzuların doyumudur. Postmodern çağ, nihilizmin en son durağıdır. Nihilizmin son durağı da arzuların doyumudur. Nihilizm her şeyi hiçleştirebilir ama arzuların doyumunu asla. Tersine, arzuların doyumunu tanrısallaştırır. Hiçbir nihilistin bir lokma bir hırka hayat sürdüğünü görmedim. Bu yüzden, bu çağı hem narsistik hem de arzu çağı olarak tanımlamak uygun görünüyor.

Kahkaha davranışını anlattığınız bölümde şunları söylüyorsunuz: “Kahkaha ani bir üstünlük duygusunun dile getirilmesidir. Yutma organı olan boğazdan çıkarılan kahkaha sesi, bu özelliğiyle bize bir ipucu verir. Yutulmak istenen aslında öteki insandır. Ya da ötekinin çaresizliği.” Bu çok olumsuz bir bakış açısı değil mi?
İnsan insanın ya yurdudur ya da kurdu. Burada kahkahanın bir üstünlük aracı olarak kullanması anlamını kastettim. Adamın elinde silah vardır. Düşmanını yakalar, ayağı ile itekler, karşısındakinin aciz durumda olmasından narsistik bir haz alarak kahkaha atar. Kahkaha burada, karşıdakinin acziyetinin, kendinin de gücünün simgesidir. Halbuki adamın gücü vehmidir. Güçlü olan, adamın kendisi değil silahıdır aslında. Bunu fark etmez o an. Doğu kültüründe kahkaha değil tebessüm egemendir. Adamın elinde silah vardır. Düşmanını yakalar. Onu esir eder. İşkence etmez. Merhamet eder. Yedirir içirir ve ona tebessüm eder. Düşmanı bile olsa onun zayıflığından narsistik bir haz almaz.

Bize mutluluğun tarifini yapar mısınız? Sizce insan nasıl mutlu olur?
Mutlu olma hırsını bir kenara bırakmak birincil koşuldur kanaatimce. Bu dünyada tam bir mutluluğa erişebileceğimizi zannetmiyorum. Çünkü dünya arızalı bir yerdir. Çünkü dünya eksiktir. Bir tarafı eksiktir. Gölgelidir. Engellidir. Nihayetinde öldüğümüz bir hayatı yaşıyoruz hepimiz.Sahip olabileceğimiz en yüksek mutluluğa ya da tercih edeceğim kelime ile huzura ise ancak “razı olmak” ile ulaşabiliriz gibi geliyor bana. Neden razı olmak? Her şeyden. Verilenden, verilmeyenden, verilip de alınan her şeyden razı olmak. Kolay gibi görünse de razı olma haliyle hallenmek çok zor ulaşılabilir bir varolma düzeyidir. Narsistik arzu çağının insanları olarak hayatı kontrol altında tutmaya meyilli benliklerimiz için razı olmak oldukça yabancı ve ters bir kavramdır.Öte yandan razı olmak kendini bırakmak değildir. Olana değil olmuş olana razı olup, değiştirebileceklerimizi değiştirmek için yapılabileceklere odaklanabilmektir. Örneğin kanser hastalığına razı olmak demek, kendini bırakıp “ne yapayım, kanser oldum” deyip tedaviden kaçınmak değildir. Kanser olmuş olmaklığa razı olmak, niye başıma geldi diye isyan etmemektir. Bunu yapabildiğimizde umudumuzu muhafaza ederiz. İsyan umudun, iradenin, gayretin düşmanıdır. Olmuş olana razı olmak, değişmek ve değiştirmek için bizi canlı ve diri tutar.
BERFİN VARIŞLI

11 Temmuz 2009 Cumartesi

GENÇ BİR USTADAN YEPYENİ BİR KİTAP:Horasan’dan bir elyazması (07.07.2009)




Son dönem Türk edebiyatının en üretken yazarlarından Ali Teoman, Sel Yayıncılık tarafından yayımlanan yeni öykü kitabı Horasan Elyazması’yla okuru yarattığı masalsı dünyanın içine çekiyor
Öykü, Paris’te okuyan bir doktora öğrencisinin Bibliotheque Nationale’de tesadüfen rastladığı bir Horasan elyazmasının sayfalarını çevirmesiyle başlıyor. Adını bilmediğimiz bu öğrenci, adını bilemediği bir saltanat tarihçisi, vakanüvis, tarafından 16. yüzyılda kaleme alınmış bu belgeyi okudukça dehşete düşüyor. Horasan sultanı ve kızının başından geçen bu hikâyenin başlangıcı kısaca şöyle; “Bir gün sultanın bir kız bir de erkek olmak üzere ikiz çocukları olur. Bu doğum bütün ülkede büyük bir sevinçle karşılanır, çünkü sultanın yaşı ilerlemesine karşın, o güne dek çocuğu olmamıştır. Çocukları doğuran cariyenin doğum sırasında ölmüş oluşu bile bu mutluluğa gölge düşüremez.” Derken sultan, emrinde çalışan üç müneccimin kehanetleriyle yıkılır. Müneccimler ikizlerden kız olanın 18’ine bastığında aileden bir erkeğin çocuğunu doğuracağını, doğan çocuğun sakat olacağını ve bu olayın “ilk olarak sultanın ve ailesinin ölümüne ardından da tüm ülkenin üzerine eşi benzeri görülmedik bir felaket çökmesine” neden olacağını padişaha bildirir.
Müneccimlere, bu kehanetin nasıl ortadan kaldırılabileceğini soran sultan müneccimlerden “kızını öldür!” cevabını alır ancak buna gönlü razı olmaz. Sonunda çareyi küçük kızını dış dünyadan tamamen koparacak, “ömür boyu herkesten uzak yaşayacağı bir hapishaneye” kapatmakta bulur.
Ali Teoman’ın 12 öyküden oluşan Horasan Elyazması kitabına adını veren Horasan Elyazması adlı öyküsü burada son bulmuyor elbette. Onun öykülerinde sıkça rastladığımız merak duygusunu ziyadesiyle yaşatan üslubu bu öyküde de karşımıza çıkıyor. Gözlerimiz satırlarda gezinirken şaşırıyor, beklenmedik olay örgüleriyle sarsılıyor ve son cümleye nasıl geldiğini anlamadan aklımızda beliren kocaman soru işaretleriyle kitabın kapağını kapatıyoruz. Neden sonra tıpkı öykünün başkahramanı gibi öykü tekrar zihnimizi kurcalamaya başlıyor. Masalsı anlatımı, öyküleri ve romanlarıyla Teoman, okuru gerçekten koparıp bir düşün içine sürüklüyor. Kitabın ilk öyküsü Asmalımescit‘te de bu üsluba rastlıyoruz, Yumarak Bak Gözlerini‘de de…
Onun öyküleri çözmesi zor, bir o kadar da zevkli bir bilmeceyi hatırlatıyor insana. Elinizden bırakamadığınız, çözemedikçe çocuksu bir hırsa kapıldığınız bilmeceler gibi öyküye tutkuyla bağlanıyorsunuz. Yerli yerinde başvurduğu kimi zaman sert kimi zaman yumuşak kelime oyunlarıyla bir kez okunup tüketilecek, bir kenara atılacak kitaplar değil onunkiler. Okurla samimi bir bağ kuran, edebiyatın felsefeyle flört ettiği sürükleyici öykülerin yer aldığı üzerine düşünmeye değer kitaplar.
NURTEN AY DİYE BİRİ
Takvimlerin 14 Mart 1991’i işaret ettiği perşembe günü Türk yazın dünyası, daha önce adını hiç duymadığı Nurten Ay adında bir yazarın Haldun Taner Öykü Ödülü’ne layık görmesiyle şaşkına döner. Ödül Adnan Özyalçıner’in Cambazlar Savaşı Yitirdi ile 30 yaşındaki genç ve ‘meçhul’ yazar Ay’ın Gizli Kalmış Bir İstanbul Masalı adlı kitaplarına verilmişti. Nurten Ay ödül törenine katılır ve böylece kafalardaki soru işareti biraz olsun silinir. O gecenin ardından dönemin yüksek tirajlı gazetelerinde Nurten Ay’ın boy boy fotoğrafları, röportajları yayımlanır. Türk edebiyatı yeni bir isim
kazanmıştır artık ve Nurten Ay herkesin tanıdığı genç bir yazar olarak ünlenir, imza günlerine katılır, kitaplarını imzalar, Hürriyet ve Milliyet gazeteleri Ay’ın öykülerini tam sayfa tefrika eder. Bunu Gizli Kalmış Bir İstanbul Masalı‘nın Simavi Yayınları öykü dizisinin birinci kitabı olması izler. Ancak Nurten Ay’ın edebiyat serüveni burada son bulur. 1991’de yaptığı çıkışın ardından sesi soluğu çıkmaz genç yazarın ve “Nurten Ay’ın arkasında bilinen yazarlardan biri olabilir miydi?” sorusu kafaları kurcalamaya devam eder ta ki 2007 yılında Ali Teoman gerçeği açıklayana kadar. Ödülü almasının ardından 17 yıl geçmiştir ve Teoman bu muzip oyuna bir son verir. Nurten Ay diye biri vardır evet, ancak o bir yazar değil, özel bir şirkette sekreterlik yapan genç bir hanımdır. 1961 Tunceli doğumlu bu hanımdan bir daha haber alınamaz.
80’lerin sonlarına doğru öyküler yazmaya başlar Ali Teoman. Asıl mesleği olan mimarlığa yazıya daha fazla zaman ayırabilmek için ara verir. Teoman geçen sene Musa İğrek’le yaptığı bir söyleşisinde sırtını döndüğü mimarlığıyla ilgili şunları söyler; “On beş yıldır mimarlık yapmıyorum. Ama mimarlık okumuş olmaktan şikâyetçi değilim. Çünkü yazarlığımı etkilediği gibi hayata bakışımı da değiştirdi. Mimarlık hayatla çok iç içe bir meslek. Benim bugün olduğum kişi olmamı sağladı.”
Gizli Kalmış Bir İstanbul Masalı‘nın ardından 1993 yılında kaleme aldığı İnsansız Konağın İkonu adlı öyküsü 1992 Milliyet Öykü Ödülü Yarışması’nda ikinciliğe değer bulunur. Akıcı, renkli ve eğlenceli diliyle hafızalara kazınmıştır bir kere ve okurlar yeni öykülerini hatta romanlarını beklemektedir. Ali Teoman da okurlarını merakta bırakmaz ve ödülün ertesi yılı öyküyle aynı adı taşıyan kitabıyla tekrar “merhaba” der. İnsansız Konağın İkonu’nu Pervaneler (1998) izler, Pervaneler‘i de ilk romanı olan Uykuda Çocuk Ölümleri (2002). Doğu ve Batı’nın, modernle gelenekselin biraraya geldiği ve birbirine çok yakıştığı bu romanla Ali Teoman sadece öyküde değil romanda da yücelir. İkinci romanını kaleme almak için çok beklemez ve 2005’te Bir Garip Cindi Zümrüdüanka yayımlanır. Mizahi ve ironik yaklaşımıyla Teoman farklı bir tat yakalar. Öyle ki romanın kimi sayfalarında okuruyla aracısız konuşur; “Bak seninle anlaşalım. Bu yazdıklarımı sadece senin için yazıyorum. Sana değil yanlış anlama, senin için…” Romanda kahramanların ağzından eksik olmayan argo romana ayrı bir renk katar.
“Öykünün görevi, soruları sormaktır, yanıtları bulmaya çalışmak değil” diyerek öykünün işlevini tanımlayan Ali Teoman, dokuz öyküsünü bir araya getirdiği beşinci öykü kitabı olan Aşk Yaşamak Çok Uçuk (2005) ve üçüncü romanı Karadelik Güncesi (2007) ile adından bahsettirir. Teoman’ın öykülerinin başkahramanı “ironi” bu kitapta da kendini hissettirir. Teoman, yine farklı kurgu ve yazım tekniğiyle okuyucuda uyandırdığı iflah olmaz merak duygusuyla fark yaratır.
Ve Eşikte… Geçen sene raflardaki yerini alan Eşikte’yle Ali Teoman, rahat anlaşılır/okunur, apaçık diliyle okuyucuyu deyim yerindeyse uyanık tutar. Yazar, 90’lı yılların başında yazmaya başladığı ilk roman denemesi olan Eşikte‘yi geçen sene yayımlatma kararı alır. Bir söyleşisinde “tamamlamadığım bir şeydi bu” dediği Eşikte‘yi tamamlayıp yayımlatma fikrini Teoman şu sözlerle dile getiriyor: “Eski projelere döndüm, romanı tekrar ele aldım. Kestim, biçtim, yayına hazır hale getirdim. Bir eserin eğer bir değeri olduğunu düşünüyorsanız ona tekrar dönersiniz. Aklımın bir köşesinde vardı günün birinde bu romanı yeniden ele almak. O zaman geldi, romanı yeniden ele aldım ve yayımladım. Hani bir işi tamamlamazsınız, o sizi rahatsız eder ya, onun gibi bir şey.”
BERFİN VARIŞLI

23 Haziran 2009 Salı

İki usta, üç film: Harold Pinter Joseph Losey (21.06.09)


BERFİN VARIŞLI

Onlar her şeyden önce çok iyi arkadaştılar. Birbirlerinin dilinden anlıyorlar ve birbirlerini tamamlıyorlardı. Joseph Losey yetenekli bir yönetmendi. McCarthy döneminde komünist olmakla suçlanAN ve bu nedenle ülkesini terk etmek zorunda kalan Losey, Harold Pinter’la tanışmadan önce gerek Avrupa’da gerekse ülkesi Amerika’da birçok film çekmişti. Pinter da Losey’le tanışmadan önce onlarca kitap yazmış başarılı bir yazardı.
Ancak ikili birbirleriyle tanışıp beraber film yapmaya başladıklarında ortaya çıkan eserler ne Pinter’ın ne de Losey’indi artık. Herbiri bir başyapıt olan bu üç film, Genç Hizmetçiler/The Servant (1963), Kaza Gecesi/Accident (1967) ve Arabulucu/The Go-Between (1970) artık Losey-Pinter filmleriydi. İkisinden de izler taşıyordu ve onları sadece birine mal etmek doğru olmazdı.
1962 yılında tanıştı bu yetenekli adam. Üzerinde çalışmak istedikleri filmin adı Genç Hizmetçiler/The Servant’tı. Pinter senaryoyu konuşmak için Losey’in evine gitti. Losey’in hizmetkârı ikiliye ziyafet niteliğinde bir içki sofrası hazırlamıştı. Losey Pinter’a senaryoda kolaylık olacağını düşündüğü bir not defteri uzattı. Yakında doğacak filmle ilgili ufak notlar vardı bu defterde. Ancak Pinter eline tutuşturulan not defterinden epey rahatsız oldu. Pinter Losey’le tanıştığı ilk günü şöyle anlatıyor; “Losey’i görmek için Chelsea’deki evine gittim. Gitmeden önce senaryo üzerinde epey çalışmıştım, senaryo nerdeyse bitmişti. Losey senaryoyu okudu ve ‘yazdıklarını beğendim’ dedi. Teşekkür ettim. Losey devam etti; Ancak hoşuma gitmeyen birçok bölüm de var senaryoda. Hangileri olduğunu sordum ve bana yönelttiği soruyla sarsıldım: ‘Neden başka bir film yapmıyorsun?’” Bu cümleyi duyar duymaz çantasını alıp evi terk etti Pinter. Beklemediği bu sözler karşısında şaşkındı. Kızgınlık ve pişmanlık arasında geçen iki günün ardından Losey Pinter’ı aradı ve Pinter’ı tekrar evine davet etti; “O günü takip eden 25 yıl boyunca beraber çalıştık ve üç film yaptık. O gün yaşanan anlaşmazlık bir daha hiç yaşanmadı”.
Losey o yıllarda uykusuzluk (insomnia) hastalığıyla pençeleşiyordu. Hiç olmadık anlarda ani tepkiler veriyordu. Çoğu zaman karşısındakini istemeyerek kırdırığı bu anlardan o da pişmandı. Pinter ise henüz 30’lu yaşlarında genç bir yazardı ve kendinden 30 yaş büyük bu yönetmeni anlayacak olgunluğa sahipti.

BOGARDE’IN ROLÜ

Genç Hizmetçiler’in başrol oyuncusu Dirk Bogarde aynı zamanda Pinter ve Losey adındaki iki zıt karakteri biraraya getiren adamdı. Basil Dearden’ın yönettiği Kurban/Victim filminde oynadığı eşcinsel avukat rolüyle yakaladığı ‘idol’ imajını gölgeleyen Bogarde Barrett rolüyle bu imajı tekrar geri kazanmak istiyordu.
Yıl 1954’tü. Losey elinde Robin Maugham’ın ünlü romanı The Servant ile Bogarde’ın kapısını çalmıştı. O sırada genç bir yazar olan Harold Pinter da aynı roman üzerinde çalışıyor, hikâyeyi senaryolaştırmak için uğraşıyordu. 1962’de senaryo tamalanmıştı. Pinter henüz tamamladığı senaryoyu arkadaşı Bogarde’a okuttu. Bogarde senaryoyu okur okumaz o sırada Eve’in çekimlerini sürdüren Losey’i aradı ve senaryonun hazır olduğunu söyledi. Aynı gün Pinter ve Losey biraraya geldi ve böylece Pinter-Losey eserlerinin temeli atılmış oldu.
Pinter ve Losey ilişkisi birçokları tarafından tartışıldı. Ortak kanı şuydu; Pinter o zamana kadar aşırı eğilimler gösteren Losey’i bu davranışlarından kurtardı ve bu filmlerine de yansıdı. Bu tartışma sürüp giderken bir açıklama yapan Losey aynı fikirde değildi; “Genç Hizmetçiler’i Eva’nın hemen ardından çektim. İlk zamanlar filmin Eva’nın gölgesinde kaldığını Eva kadar başarılı bir film olmadığını düşünmüştüm. Genç Hizmetçiler’in Eva’dan daha zayıf bir film olmadığı fikrine alışmam için uzun zaman geçti”. Cinsellik ve intikam duygusuyla bezenmiş Eva, bu unsurların net bir şekilde görünmediği Genç Hizmetçiler’den farklı bir filmdi. Öte yandan Genç Hizmetçiler Eva’nın hemen hemen yarısı kadar bir bütçeyle çekilmişti. Ancak yine de sırf bu nedenle Genç Hizmetçiler’nin Eva’dan daha zayıf bir film olduğunu söylemek filme haksızlık olacaktı. Yine de Losey bu fikrini savunuyor ve şunları dile getiriyordu; “İkisi de benim filmim olmasına rağmen şunu söyleyebiliyorum; Genç Hizmetçiler Eva’ya göre basit bir filmdi”.

Genç Hizmetçiler (1963)

Şehrin en büyük caddelerinden birine bulunana evin kapısında fötr şapkalı ve siyah paltolu bir adam belirir. Evin kapısını çalmaya yeltendiğinde kapının açık olduğunu görür ve içeri girer. Adamın ismi Barrett’tir. Kamera Barrett’ten uzaklaşır böylelikle seyirci odayı ve yukarı kata çıkan merdivenleri görür. Arkası dönük olan Barrett merdivenlere yönelir. Trabzanı destek alarak merdivenleri çıkmaya başlar....
Genç Hizmetçiler filmi dalkavuk bir hizmetkâr olan Barrett’in (Dirk Bogarde) efendisi Tony’yi (James Fox) yavaş yavaş alt edip evin kontrolünü ele geçirme çabasını konu alır. Barrett’in bu amaçla uyguladığı basit ama etkili taktikler filme de apayrı bir hava katar. Barrett’in Tony’den önce alt etmesi gereken kişi Tony’nin kız arkadaşıdır. Güzelliğiyle büyüleyen Susan’ı (Wendy Craig) devre dışı bırakmayı öncelikli hedefi haline getiren Barrett, bunu Vera adındaki çekici Vera kanalıyla yapar. Vera’yı görür görmez ona aşık olan Tony, kısa sürede kız arkadaşı Susan’ı unutur. Tony’yi deyim yerindeyse avucunun içine alan Vera, yakışıklı ve zengin adamı içki ve uyuşturucuya alıştırır. Artık Barrett hedefine çok yakındır.
Pinter’ın kaleme aldığı senaryosuyla, Genç Hizmetçiler, film noir’ın en iyi örneklerinden biri olarak tarihe geçer. Genç Hizmetçiler Britanya’nın o yıllardaki en büyük sorunu olan sınıf sisteminne bakışı açısından da tartışılmıştı.

Kaza Gecesi (1967)


Genç Hizmetçiler’in gösterime girmesinden üzerinden dört sene geçtikten sonra Pinter ve Losey bu kez Kaza Gecesi için bir araya gelir. Pinter’in, ünlü yazar Nicholas Mosley’in aynı adlı romanından senaryoya uyarladığı Kaza Gecesi Oxford Üniversitesi’ndeki küçük burjuva profesörler ve aristokrat öğrenciler arasındaki ilişkiyi konu alır.
Stephen (Dirk Bogarde) Oxford Üniversitesi’nde ders veren bir profesördür. Orta yaş krizi yaşayan evli bir erkek olan Stephen öğrencisi William’ın (Stanley Barker) güzel nişanlısı Anna’ya (Jacqueline Sassard) âşık olur. William Anna ile birlikteyken geçirdiği trafik kazasında hayatını kaybeder. Stephen’ın evinin önünde gerçekleşen kaza sonrası çılgına dönen Anna geceyi Stephen’ın evinde geçirir ve ikili bir anda kendilerini talihsiz bir aşk hikâyesi içinde bulur. Bu hikâyede kontrolün kendi elinde olduğunu sanan Stephen Anna ile olan aşkı nedeniyle karısından ayrılır. Stephen’ın Anna’nın gerçek yüzünü görmesi ve genç kadının meslektaşı Charlie ile yaşadığı ilişkiyi fark etmesi zaman alacaktır. “Eva’dan sonra çektiğim filmler arasında en çok sevdiğim filmim” dediği Kaza Gecesi’nin çekimlerinde istediği her şeyi layıkıyla yapamadığından yakınan Losey filmi hakkında şunları söyler: “Sinema yeni bir izleyici kitlesi doğurmalıdır. Bunun için de izleyiciye çekici gelen eğlence unsurunu bu filmimde kullanmaktan çekinmedim”.

Arabulucu (1970)


Camın üzerine düşen yağmur damlalarıyla başlar Arabulucu. 13 yaşına girmek üzere olan Leo (Dominic Guard) Colston yaz tatilini bir arkadaşı ve onun ailesiyle geçirmeye karar verir. Aristokrat ailenin kırsal bölgedeki malikânesinde geçirdiği bu sıcak yaz, Leo’yu içinden çıkılması zor bir aşk üçgeninin içine sürükler. Küçük Leo, arkadaşının ablası Marian’a (Julie Christie) platonik şekilde aşık olur. Varlıklı bir aileden gelen Hugh Trimingham (Edward Fox) ile nişanlı olan Marian ise taşralı çiftçi Ted Burgess (Alan Bates) ile yasak aşk yaşar. Gizli aşıkların mektuplarını taşıma görevini üstlenen Leo, bunu bir oyun gibi algılamaktadır ve içine düştüğü tehlikenin farkında değildir.
Arabulucu’nun senaryosunu L. P. Hartley’in aynı isimli romanından uyarlayan Pinter, senaryolaştırma sürecinin sancılı geçtiğini söylüyor; “Hikâye o kadar sahici ve acıydı ki senaryoyu yazmada zorlanmadığımı söylersem yalan söylemiş olurum”.
Harold Pinter ve Joseph Losey’in birlikte çalıştığı son filmi Arabulucu izleyicide bir film izlemekten ziyade tarihi bir romanı okuduğu hissi uyandırır.
Öte yandan, 1971 yılında düzenlenen Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye Ödülü kazanan film, Bogarde ve Losey’in arasının açılmasına neden olur. O yıl Cannes’da Luchino Visconti’nin yönettiği Venedik’te Ölüm/Death in Venice filmiyle yarışan Bogarde, Altın Palmiye’de filmlerine en yakın rakip olarak Losey’in Arabulucusu’nu görür ve Losey Cannes’a varır varmaz ona bir not gönderir; “Cannes’a hoş geldin ve umarım Altın palmiye’yi kazanamazsın. Sevgiler, Dirk”. Ancak Bogarde’ın istediği olmaz ve Losey-Pinter imzalı son film olan Arabulucu Altın Palmiye ile ödüllendirilir. Ödülün Losey’e verilmesini hazmedenemeyen Bogarde ise ilk uçakla apar topar Cannes’dan ayrılır.

9 Haziran 2009 Salı

Şaledeki ressam: Balthus (1908-2001) (07.06.2009)


BERFİN VARIŞLI

“Kuşağın ressamları arasında beni ilgilendiren bir tek sen varsın; ötekiler Picasso gibi resim yapmaya özeniyorlar sense asla” dedi Picasso bir keresinde. O sefer midir bilinmez bir de tablosunu satın aldı. Tablo 1937 yılında tamamladığı Çocuklar tablosuydu. Doğru, o kimse gibi olmak istemedi, kimseyi taklit etmedi. O yılların Avrupa’sı ardı ardına patlayan sanat akımlarıyla bir oraya bir buraya savrulurken o doğru bildiği yerde dimdik, sendelemeden durdu. Çağdaşları sürrealizmi doruk noktasında yaşarken o “mabedim” dediği atölyesine çekilip tuvali onu nereye sürüklüyorsa oraya gitti. Kimseye aldırış etmeden.
Asıl adı Balthasar Klossowski de Rola idi ama herkes onu Balthus diye bilirdi. Şanslıydı Balthus, sanatın içinde büyüdü. Babası Polonya’nın soylu ailelerinden gelen Erich Klossowski, sanat tarihçisi, annesi Elisabeth Dorothea Spiro, ya da bilinen adıyla Baladine Klossowska da ressamdı. Annesi sanatı öğrensinler diye Balthus’u ve ağabeyi Pierre’i henüz onlar küçük birer çocukken Paris’e yolladı. Orada aile dostları Bonnard, Valéry, Gide, Marquet gibi sanatçılar bu iki kardeşle bizzat ilgilendi, onlara sanat öğretti. Yıllar sonra Balthus ressam, Pierre ise filozof olacaktı ve her ikisi de kendi sahalarında yükselip en tepeye çıkacaklardı.
Klossowski ailesi Berlin’e taşındı. Ancak Berlin onlara şans getirmedi. Anne ve baba Berlin’de ayrılma kararı aldılar. Elisabeth, çocuklarını yanına alarak İsviçre’ye gitti ve orada ozan Rilke ile tanıştı ve sevgili oldu. Küçük Balthasar’a büyük yakınlık duyan Rilke, ondaki ışığı farketti ve ölünceye kadar ona yol gösterdi, resim yapması için yüreklendirdi. Küçük Balthasar’a Balthus takma adını da Rilke’nin taktığı bilinir. Balthus, Alain Vircondelet’nin derlediği Anılar kitabında o günlerden şöyle bahseder; “Annemi onca hoş desen çiziktirirken, onca zarif suluboya resimler yaparken görmenin, kararlığımda, bu doğal eğilimimde payı oldu. 1917’de babamdan ayrıldıktan sonra birlikte yaşadığı Rilke’nin varlığı da bu eğilimi pekiştirdi. Karşılaştıkları tarihten başlayarak Rilke benimle çok ilgilendi. Onun öğütlerini, beni koruyucu kanatları altına almasını kabullendim; bununla birlikte babamı çok özlüyor, annemi kınıyor, Rilke’yi yadırgıyordum.”

RİLKE VE İLK KİTAP
Çocuk aklıyla başta Rilke’ye annesiyle ilişkisinden dolayı soğuk bakan Balthus yıllar geçince onunla arkadaş ve dost olur. O güne kadar sayısız desen yapan Balthus’u bunların birkaçını yayınlaması konusunda yüreklendiren de yine Rilke’dir. 1921 yılı geldiğinde Balthus ve Rilke, usta ressamın kedisi Mitsou’yu resmettiği 40 kadar desenini Mitsou adındaki bir kitapta toplarlar. Balthus’un çocukluğundan beri yanından ayırmadığı kedisiyle olan dostluğunu anlatan bu ilk kitabı için önsözü de yine Rilke kaleme alır. Çocukluğundan beri kedilere duyduğu ilgiyle bilinen ve arkadaşlarının mahallede ‘Kedili oğlan’ diye isim taktığı Balthus’un ilk kitabında kedisi Mitsou’yla yaşadığı yılları resmettiği desenlere yer vermesi, ve Kediler Kralı/The King of Cats adlı portresini de kitaba eklemesi şaşırtıcı değildir. Balthus’a göre, Mitsou’nun öyküsünü resimlemek, bu dostluğu ölümsüzleştirmenin, yaşanmış bir anı korumanın bir yoluydu ve bunda Rilke’nin payı büyüktü; “Kediler âlemine gizli, gizemli bağımı çok erkenden anlamıştım. Onlardaki bağımsızlık kaygısının aynını taşıyor ve Rilke’nin deyişiyle, kedilerin doğasını gerçekten bilmenin mümkün olmadığını içimde hissediyordum. Kitabın önsözünde ‘İnsan onların çağdaşı olur mu hiç?’ diye yazmıştı Rilke.”

FAS’TA BİR RESSAM-ASKER
Balthus ilk kitabını çıkarmış ve kendini kanıtlamıştı artık. Ancak yıl 1930’du ve her Fransız delikanlısı gibi onun da askerlik görevini yapması gerekmekteydi. Ve usta ressam için o günlerde “zaman kaybı” deyip yaka silktiği, sonradan sanatına büyük katkısı olduğunu itiraf ettiği Fas günleri başlar; “Bu dönemle ilgili birkaç tablomda örneğin Sipahi ve Atı’nda ya da Kışla’da bana apaçık görünen bu koreografiyi yansıttım.”
Fazlasıyla şaşaalı ve göz alıcı üniforma içinde başlarda sıkılan Balthus daha sonra bu kılığa alışır ve hatta Paris’e dönünce bile uzun bir süre üstünden çıkarmaz. Fas’a bu zorunlu gidiş Balthus’un resim çalışmasını olgunlaştırmış ve ona gerçek anlamını vermiştir âdeta; “Orada yüzlerindeki, gelenek ve göreneklerindeki soyluluğa hayran olduğum yerliler vardı ve özellikle manzaraların görkemi beni adamakıllı etkilemişti...”
SETSUKO’LU YILLAR
Gelenek ve görenekler, soyluluk ve ibareleri onun için yaşama nedeniydi. Ve 1962’de eski Japon sanatı sergisi düzenlemek için gittiği Japonya’da yüzyıllar öncesine dayanan gelenek ve göreneklerin hâlâ tazeliğini koruduğunu görmek onu büyüledi. Japonya’da onu büyüleyen başka bir şey daha vardı; henüz yirmili yaşlarındaki üniversite öğrencisi Setsuko. Setsuko o yıllarda teyzesinin yanında kalan ve eğitimini sürdüren bir öğrenciydi. Kökeni eski Japonya’nın törelerini koruyabilmiş bir Samuray ailesine dayanıyordu. Setsuka da soyluluğunu koruyabilmiş alımlı bir genç kızdı. Balthus ise 60’ına merdiven dayamış bir adamdı ve Setsuko’ya göre fazlasıyla yaşlıydı. Balthus basmakalıp ahlaki değerlere ve düşüncelere hiç bir zaman paye vermemiş biri olarak Setsuko’ya âşık oldu ve onu İtalya’ya davet etti. O yıllarda Fransız Akademisi’nin faaliyetlerini sürdürdüğü Medici Villası’nda yöneticiydi ve Setsuko’yu orada ağırladı.“Onu görür görmez benim için çok şey ifade ettiğini hemen anladım” dediği genç kadınla hayatını birleştirme kararı aldı ve 1967’de Setsuka ile evlendi.
Balthus, Medici Villası’ndaki görevinden ayrıldıktan sonra âşıklar, İsviçre’de bir dağ evine taşınmaya karar verdiler ve Rossiniére’deki Grand Chalet’e taşındılar. Burası bir dağ evinden ziyade onlarca odalı bir şaleydi ve geçmiş yüzyıllarda Victor Hugo’nun, Goethe ve Voltaire’in de yaşadığı bir yerdi.
Grand Chalet ve Balthus’tan Setsuko sorumluydu. Eski Japon tapınaklarını andıran şaleyi kısa sürede benimseyen Setsuko, şaleyi Japon geleneklerine göre rengârenk süsledi. Setsuko Balthus’un hem eş, hem en yakın arkadaşı hem de resim çalışmalarında yardım eden asistanıydı. Balthus’u davetsiz misafirlerden korur, çalışmalarını kollar, fikirler verirdi. Boyaları karıştırma ve türlü türlü renkler üretme görevi de Setsuko’nundu. Balthus’un eserlerinin ortaya çıkmasında olağanüstü çaba harcayan Setsuko, Balthus’a iki de çocuk verdi; sadece iki yıl yaşayabilen oğulları Fumio ve kızları Harumi.

TABLODAKİ ÇIPLAK KIZ
Yaşları arasındaki 35 yıllık farkı onlar hiç önemsemedi ancak karşıtları bunu Balthus’u yıpratmak için kullandı. Usta’nın yıllarında Gitar Dersi (1934), Kedili Kız (1937), Altın Günler (1944), Şömine Önünde Çıplak (1955) gibi tablolarında çıplak genç kızları resmetmesi ve kendinden epey genç bir kadınla evlenmesi ona karşı olanların ekmeğine bir kez daha yağ sürdü. Ancak Balthus tüm bu çatlak seslere kulağını tıkadı ve ‘cüretkâr’ tablolarına yenilerini ekledi. Ona göre bu tablolar cüretkârlıktan çok uzaktı ve her biri masumiyetin temsilcisiydi. Bu tabloların tahrik edici olarak nitelendirmek onları bayağılaştırmaktan başka bir amaç güdemezdi. Balthus bu resimlerde kendi deyişiyle ‘kaybolmuş görkemler cenneti’ni arıyor ve o cennete genç modelin körpe vücudu sayesinde ulaşıyordu; “Benim soyunmuş genç kızlarımın cinsel arzuları kamçıladığı iddia edildi. Asla bu niyetle yapmadım o tabloları. Tam tersini yapmak, bir sessizlik ve derinlik halesiyle sarmalamak, çevrelerinde bir baş dönmesi yaratmak istedim. Bundan dolayıdır ki melekler gibi gördüm onları...”
SANATTA BALTHUS MİRASI
“Atölyem mabedimdir” diyen Balthus için resim yapmak bir ibadetti. Resme bu denli tutkuyla bağlı olan ressam, 20. yüzyılın İtalyan primitiflerinden, Cézanne’dan Bonnard’dan, Uzakdoğu resminden esinlenen stilini sonuna dek korumasına karşın 20. yüzyılın en büyük ressamlarından biri olarak nitelendirildi. Modern sanatın altına imza aran Jan Saudek, Will Barnet, Duane Michals, John Currin ve daha niceleri Balthus’un mirasını sürdürenler arasında sayılabilir.
Balthus mirası beyazperdede de kendini gösterdi. Fransız Yeni Dalga Akımını benimseyenlerden Jacques Rivette ve François Truffaut’nun filmlerinde Balthus gizlendiği perdenin arkasından seyirciye göz kırpan bir oyuncu gibidir. Örneğin, Rivette bir söyleşisinde Balthus’a olan hayranlığını dile getirir ve Hurlevent (1985) filmini çekmeden önce Balthus’un 1930’lu yıllarda tamamladığı resimler üzerine uzun uzun düşündüğünü ifade eder. Truffaut da Domicile Gonjugal (1970) filminin bir sahnesinde Balthus’un Penceredeki Kız’ını (1957) kullanarak ustaya selam gönderir. Christine adındaki genç kadın (Jean-Pierre Léaud) eşiyle (Claude Jade) kavga ettiği sırada duvarda asılı duran Balthus tablosunu verir.
Thomas Harris de dünyaca ünlü dizi romanı Hanibal Lecter’de Balthus’un adına yer vermiş ve seri katil Hanibal’in Balthus’un uzaktan akrabası olduğunu yazmıştı.

8 Haziran 2009 Pazartesi

Wim Wenders: Bundan böyle korku filmi çekeceğim! (07.06.2009)


Çeviren: Berfin Varışlı

Finn, dünyaca ünlü bir fotoğrafçıdır. Sürekli müzik dinlediği için kulağından hiç çıkarmadığı kulaklığı ile yaşayan Finn, bir süre sonra hayatının anlamsızlığını fark eder ve her şeyi arkada bırakıp uzaklaşmak ister. Yıllardır yaşadığı Düsseldorf’tan ayrılıp, Sicilya’nın başkenti Palermo’ya gider. Bu kaçışın hayatını alt üst edeceğini çok sonradan anlayacaktır. Şehir merkezinde gerçekleştirdiği bir fotoğraf çekim esnasında cehennemin içinden geçen gerçekdışı bir seyahat yaşayan Finn, bu gerçekdışı seyahati sırasında Flavia adında, güzel ve gizemli bir melekle tanışır. Flavia, Finn’in en büyük korkusuyla karşılaşmasına yardımcı olacaktır, Bu korku, ölümün ta kendisidir.

Palermo’da Yüzleşme’nin oyuncu kadrosu da hayli ilginç. Almanya’nın en ünlü rock gruplarından biri olan Ölü Pantolonlar’ın (Die Toten Hosen) çekici bir o kadar da asi solisti Campino, tüm dünyaya ün salmış, gittiği yerde rock star gibi karşılanan fotoğraf sanatçısı Finn rolünde karşımıza çıkarken, Campino’nun Palermo’da karşılaştığı ve gerçek aşkı bulduğu Flavia adındaki melek rolünü ise Türk seyircisinin Ferzan Özpetek’in filmlerinden tanıdığı İtalyan oyuncu Giovanna Mezzogiorno üstleniyor. Filmde rol alan diğer oyuncular ise Wenders’ın birçok filminde rol alan yakın dostu Dennis Hopper, ünlü rock şarkıcısı Patti Smith, Alman aktör Gerhard Gutberlet, ve Inga Busch.

Usta yönetmen Wim Wenders’ın Palermo’da yüzleşme adlı filmiyle ilgili geçen sene Cannes Film Festivali’nde www.hollywoodindustry.com internet sitesine verdiği röportajı yayınlıyoruz.

Palermo’da Yüzleşme’yi Cannes Film Festivali’ne yetiştirmek için büyük çaba harcadığınızı biliyorum. Bu süreci anlatır mısınız?

Filmin son rötuşlarını pazartesi gecesi tamamladım ve en son halini çarşamba günü Cannes’a gönderdim. Film cumartesi günü gösterildi. Bu kargaşa içerisinde biraz stresli günler geçirdim. Ama biz geç kalacağımızı çok önceden biliyorduk. Zaten filmin festivalin sonunda gösterilme nedeni de budur. İlk başlarda birçok aksilikle karşılaştık ancak bunların üstesinden kolayca geldik. Festivalin açılışını televizyonda izlediğimizde biz daha filmimizin mixini yapıyorduk. Zamanımız gittikçe daralıyordu ve içinde bulunduğumuz durum heyecan vericiydi. Ama biz filmi yetiştireceğimize inandık ve çok çalıştık. Sonunda başardık.

Palermo’da Yüzleşme, 15 yıl önce kamera arkasına geçtiğiniz Ne Kadar Uzaksa O Kadar Yakın’dan bu yana Almanya’da çektiğiniz ilk film. Üstelik Palermo’da Yüzleşme’yi doğduğunuz şehir Düsseldorf’ta çektiniz. Sizi geriye götüren nedir?

Evet, çocukluk yıllarımda çektiğim Super 8 filmi dışında Düsseldorf’ta hiç film çekmemiştim. Palermo’da Yüzleşme’yi Düsseldorf’ta çekmemin en büyük nedeni başrol oyuncusu Campino’dur. Campino gerçek anlamda bir Düsseldorf’lu ve hali hazırda Düsseldorf’ta yaşayan gerçek bir yerel kahraman. Fotoğraf sanatçısı Finn’i oynayacak aktörün özellikle Düsseldorf’lu olmasını istedim çünkü Düsseldorf, Almanya’nın önde gelen modern fotoğraf sanatçılarının çoğunun doğup büyüdüğü bir şehir. Aynı zamanda Düsseldorf ekolü İkinci Dünya Savaşı sonrası ortaya çıkan fotoğraf ekollerinin en büyüğüdür. Bu nedenle benim fotoğraf sanatçısı kahramanım Düsseldorf’lu olmalıydı.

Campino’nun solistliğini yaptığı, Almanya’nın en büyük rock grubu olan ve şu sıralar Avrupa’yı kasıp kavuran Ölü Pantolonlar’ın (The Toten Hosen) bütün üyeleri Düsseldorf’ta doğup büyümüş.

Aslına bakarsanız ben hikâyeyi Campino için yazdım. Campino’yu önceden bir klip çekimi sırasında tanımıştım. Hikâyeyi yazarken aklımın bir köşesinde onun profesyonel bir aktör olmadığı düşüncesini bulundurmaya gayret gösterdim. Filme başladıktan çok sonra ondaki oyunculuk yeteneğinin farkına vardım. Film bittikten sonra geriye baktığımda çok doğru bir karar verdiğimi anladım. Filmden önce kimse onun oyunculuk yeteneğinin farkında değildi. Ama bence artık Campino profesyonel bir aktör.

Dediğim gibi Campino, benim için o filmdeki fotoğrafçıyı oynayabilecek tek oyuncuydu. Ve ben onun filme esrarengiz bir şeyler katacağını biliyordum.

Mekân ve mimari, filmlerinizde her zaman büyük rol oynadı. Doğduğunuz şehirde fotoğraf çekmek nasıl bir duygu?

Çok iyi bildiğiniz bir yerde film çekmek zordur. En iyi bildiğiniz yerdir sizi en çok zorlayan. İşte bu yüzden ben film çekmek için genellikle daha önce hiç bilmediğim, görmediğim yerlere giderim, San Francisco, Lizbon, Tokyo ve Palermo gibi. Benim teorime göre, bu size yanlış gelebilir, bir yabancı olarak orada yaşayan birinin bildiğinden daha güzel yerler görüp keşfedebilirsiniz. Kalbinize yakın olan bir şeyi görmek çok zordur. Örneğin çocukluğunu Ren nehri kıyısında geçiren birini düşünün. 50 yıl sonra tekrar oraya gittiğinde Ren nehrini çocukluğundan ayrı düşünmesi nehri çocukluğunu anımsamadan görmesi mümkün değildir. Bu nedenle ben hiç kendi doğduğum şehirde, Düsseldorf’ta film yapmak istemedim. Ben yalnızca fotoğraf ile ilgili; çağdaş fotoğraf sanatçılarının karşı karşıya kaldığı sorular ve sorunlar ile ilgili bir film çekmek istedim. Filmi çektim ve gördüm ki fotoğrafçıların en çok karşılaştıkları, onları en çok zorlayan sorun gerçeklik sorunu. Sanırım, fotoğrafçılıktan başka gerçeklik sorunuyla bu denli haşır neşir olan,bu konuda kafa yoran başka bir meslek yoktur.

Palermo’da Yüzleşme bir korku filmi. Siz filmlerinizde türün gereği neyse onu yapan bir yönetmensiniz.

Genellikle türe göre hareket ettiğim doğrudur. Özellikle korku filmi çekeceğim için Palermo’da Yüzleşme’de bu yolu seçtim. 1977 yılında tamamladığım Amerikalı Arkadaş/American Friend ve ondan 20 sene sonra yaptığım Şiddetin Sonu/The End of Violence’da da bunu görmek mümkün. Korku filmi türünde daha önce hiç film yapmadım. Bu anlamda Palermo’da Yüzleşme bir ilktir. Aslına bakarsanız Palermo’da Yüzleşme tam da korku türünün sınırları içinde yer alan bir film değil. Türünün tüm özelliklerini yansıtmıyor.

Film yaparken türün sınırları içinde durabilmek çok zordur. Sınırları aşmadan film çeken yönetmenleri oldum olası kıskanmışımdır. Ben maalesef bunu başaramıyorum çünkü o disipline sahip değilim. Türler konusunda sevdiğim tek şey, izleyicinin beklentileriyle oynamak ve var olan kuralları hiçe saymaktır.

Bana göre türler komik şeylerdir. Türler cennet de olabilir cehennem de. Türler sadece fikirlerinizi toplamıza ve onları bir hedefe kanalize etmeye yardımcı olur, seyirciye rehberlik etmeye yarar. Ancak yönetmene anlatmak istediği konuyla ilgili hiçbir yardımda bulunmazlar. Başka başka hikâyeler anlatmaya kalksanız öfkelenirler çünkü onların sınırları vardır ve o sınırın dışına çıkmanızı hoş karşılamazlar. Bu yüzden benim durumumda olan bir yönetmenin işi çok zordur. Çünkü ben türlü türlü hikâyeler anlatmak isteyen biriyim.

Size şunu söyleyebilirim, bundan sonra çekeceğim film bir tür filmi olacak, bir korku filmi. Filmin adını Miso Soup olarak düşünüyorum. Çok ünlü bir Japon romanından uyarlanan bir film olacak bu film. Başrol için Willem Dafoe’yu düşünüyorum. Çekimleri Tokyo’da gerçekleştireceğiz. Ve sizi temin ederim bu film çok heyecanlı olacak. Film hakkında şimdilik başka bir şey söylemem mümkün değil.

25 Mayıs 2009 Pazartesi

Özen Yula ile 'Gizli Aşk Bu!' söyleşisi (24.05.2009)


Müjde Ermeni asıllı Adile Hanımın kızıdır. Gizliden gizliye mahallenin emlakçısı Şener’e vurgundur, Şener de ona. Kimseler bilmez sanırlar aşklarını ama herkes farkındadır yangınlarının. Şener’in babası Müjde’yi gelini olarak görmek istemez, Müslüman bir kız ister oğluna. Ama oğlu Şener’in gözü müjde’den başkasını görmez. Mahallede Müjde’nin bir talibi daha vardır, Uğur, hani ‘işini bilir’ diye tabir edilen genç delikanlılardan. Müjde’yi Şener’in hayatıyla tehdit eder ve sonunda Müjde Şener’in değil Uğur’un eşi olur, istemeye istemeye. Şener de aşkını kalbine gömer ve onu kalbindeki aşkıyla kabul eden Hümeyra ile evlenir. Aradan yıllar geçer, Müjde mahalleye geri döner, yanında güzeller güzeli kızı Özgü’yle. Bir bakanın bir daha baktığı Özgü’yle tesadüfen yolda tanışan Oktay, genç kıza ilk görüşte aşık olur… Oktay kim midir? Şener’in tıpatıp kendine benzeyen oğlu, ilk göz ağrısı...
Limonata tadında bir kitap Gizli Aşk Bu. Adını o meşhur şarkıdan alan, kahramanlarının isimlerinin bir yerlerden çok tanıdık geldiği Gizli Aşk Bu’yu, yazar Özen Yula ile konuştuk
İlk olarak sizin sözünüzle başlamak istiyorum, "hikâye dinler gibi sevenlerin dönemini" anlatan bir roman bu. Nereden çıktı böyle bir roman yazmak?
Yaklaşık iki yıl önce Mediha Demirkıran'ın bir CD'si çıkmıştı, yanieski plaklarını alıp bir CD haline getirmişler. Onu aldım evde dinlerken, birden Gizli Aşk bu şarkısı başladı. Gizli Aşk Bu çalarken de gözümün önüne görüntüler gelmeye başladı. Kitaptaki gibi merdivenden çıkan bir kadın, arkasından gelen kızı... Sonra hikâyeyi oturdum bir tretman olarak yazdım. Karakterlerin adı farklıydı ama film olsaydı oynamasını istediğim isimler vardı. Yazdım ve 12 sayfalık bir tretman oldu. Sonra bunu farklı arkadaşlarla paylaştım, nasıl olur diye. Kafasına güvendiğim yönetmen arkadaşım Adnan Azar "bundan aslında iyi dizi olabilir" dedi. Sonra aradan zaman geçti ve ben bıraktım. Geçen kış kasım ayında Ankara'daydım. Orada yazmam gereken bir şeyler vardı. Bir kaçış gibi birden bire bu hikâye aklıma geldi ve bu hikâye kendini yazdırmaya başladı. Ama hakikaten inanılmaz bir coşkuyla akıp gitti o benden. Hikâye hazırdı ve tıkır tıkır işledi. Samimi olarak söylüyorum, herhalde böyle bir romanı başkası yazsa ve ben okusaydım mutlu olurdum. Yani okumak istediğim bir şeyi yazmışım demek ki. Bundan önce hep anlatmam gerektiğini düşündüğüm kederli hayatları, eksik hayatları anlattım. Baskı görmüş insanların hikâyeleri, zulme uğramış çocuklar, kadınlar, yaşlılar üzerine. Onlar adına konuşmak gibi bir görev üstlenmiştim. Edebiyatın bir işlevi varsa, bu kendi adına konuşamayan insanların yerine de bir şeyler söylemektir. Bu roman o kahramanlardan izin almam gibi bir şey oldu.
Hikâyeyi film izler gibi okuyoruz. Kitap ileride film olacak mı?
Belki film olabilir ama kitapta ismini verdiğim oyuncuların bir araya gelmesi çok zor. En küçük rollerde bile bugün Türk sinemasının starı olan insanların adları var. Onların hiçbir şekilde böyle bir şey için hiçbir şekilde bir araya gelebileceklerini sanmıyorum açıkçası. Ama kitabın mantığı olarak başka insanlar bu rolleri oynayabilir, neden olmasın ve bu da yeni ve farklı bir katman daha katabilir filme. Ama işte bunu yapacak zekâda bir yapımcı bulmak çok zor. Buna gönlünü yatıracak bir yapımcı bulunması gerekiyor.
Karakterlerin isimlerini nasıl oluşturdunuz? Müjde, Şener, Uğur, Serra, Hümeyra ve daha niceleri…Bu isimleri kitapta kullanmak nereden aklınıza geldi?
Keşke o rolü o oynasaydı, ne kadar güzel olurdu diye düşündüm. Şener Şen, küçük Ayhan Işık bıyıkları bırakmış, düzgün, efendi, evvel zaman beyefendisi bir emlakçıyı oynasa.... Çok da yabancısı olduğumuz bir kadro değil, birçok filmde gördüğümüz, aşina olduğumuz starlar var. Bu kitap özellikle onlara saygı duruşu niteliğinde.
Kitabın bölüm başlıkları da hayli ilginç... Her bölümün başlığı farklı bir aşk tanımı... Bir bakıma gizli aşkın nedenini anlıyoruz sanki bu tanımlardan.
Aslında “Gizli aşk diye bir şey yok. İnsanlar gizlediğini ve yaşadığını sanır ama çevredeki herkes bunu görür ve anlar. Saygılarından susar." Baktığınızda, gündelik hayatta da kendi mahallenizde, yakın çevrenizde, okulunuzda, işyerinizde gizli aşk yaşadığını sanan insanlar kendilerine hâkim olamazlar. Pırıl pırıldırlar. Âşık olduğu insanı gördüğü zaman sesi değişir, yüzü değişir, tavrı değişir...Çevredeki insanlar bunun farkına varır. Ama bu gizli aşk diye geçer. Dolayısıyla böyle bir gizli aşk kavramı söz konusu. Ama buradaki temel neden delikanlının babasının daha tipik aile yapısından geliyor olması ve oğluna eli yüzü düzgün, dini bütün bir kız almayı istemesi. Ama biliyor ki, oğlunun gönlünde Ermeni asıllı bir hanım var. Dolayısıyla iki gencin bu aşkı tam olarak ortaya çıkaramamaları...Onun da dışında ilginç bir biçimde isteseler de istemeseler de aşkın karşısında hiçbir şey duramıyor. Ve Victor Hugo'nun eski bir sözünü hatırlıyor başkahraman; "Aşka kimsenin sözü geçmez. İmparatorların bile!"

Ve Cihangir...Romanın başkahramanlarından biri de o!
Farklı farklı kafeleriyle, sokaklarıyla ama özellikle en ummadığımız yerden deniz gören sokaklarıyla Cihangir... Kumrulu Yokuşu da vardır kitapta, Susam Sokağı da. Bazı sokaklarından çıkarken ummadığınız bir anda deniz görür. Bu açıdan bakıldığında mavi bir semttir Cihangir. Romanın içinde değindiğim gibi, Füruzan'ın dediği gibi, "sokaklarından gemiler geçen kent, İstanbul". Cihangir'de özellikle 2007 yılında sıcak bir yaz geçirilir. Ve ben de o yaz içinde Cihangir'de geçen bir aşk öyküsü anlatmak istedim. Bir yandan baktığınız zaman farklı gelir grupları yaşıyor burada. Bu kitap Cihangir'in yerli ahalisi üzerine. Ve ilginç bir geçiş noktası olduğu için Cihangir, bir yandan Tarlabaşı’ndan çıkanlar istiklal'den tarihi yarımadaya gidebilmek için Cihangir'den geçip giderler. Aşağıdan Tophane tarafından çıkanlar yine Cihangir'den geçerler. Dolayısıyla iti uğursuzu, ev kadını, arsızı, hırsızı hepsinin birden topraklarını çiğnediği bir semt Cihangir.

Romanda bir yandan da eski İstanbul'a özlem var.
Kaçınılmaz olarak bu kadar kalabalık nüfus, bu kadar işsizlik oranı, insanların birbirinin haklarına saygı göstermeden yaşamaya çalışmaları, demokrasi kavramının bu kadar yanlış anlaşılması bir takım kargaşalar yaratıyor. Dolayısıyla orada demek istediğim eski İstanbullulara acımakla ilgili bir kavram değil aslında. Burada yaşayan farklı bir yaşama zevkine sahip insanlara gerçekten yazık. Onu ben de düşünüyorum. Ancak bu İstanbul için geçerli değil, bütün Türkiye için geçerli. Bu Ankara için de geçerli, İzmir için de geçerli, Diyarbakır için de geçerli. Biz Türkiye'de gereğinden hızlı bir değişim içindeyiz. Kalıcılık bizim geleneğimizde yok. Her yerin durmuş oturmuş ahalisi sonradan gelen bilgisiz ve cahil bir sessiz yığının yaşam tarzını bir şekilde benimsemek zorunda. Kabullenmedikleri takdirde yapacakları bir şey de yok. Bu şehrin yeni sahipleri daha arsızlar, daha haklarını ele geçirmek istiyorlar, çünkü yaşam onlar için çok daha zor anlamda sürüyor ve bu sorunun çözümü de yok.
Ama kitapta bu dediğiniz sorunlardan hiçbiri yok. Kitaptaki Cihangir eski huzurlu Cihangir, mahallelinin huzur içinde yaşadığı bir Cihangir anlattığınız...
Aslına bakarsanız kitap değişen düzenden haber veriyor. Rant kavgalarından, oranın birileri tarafından ele geçirilmeye çalışılmasından aslında değişen bir insan grubunun varlığı anlatılıyor. Ama yaşadıkları ilişki ve kitaba o dönemin insanlarının hâkim olmasıyla, daha çok "bakın böyle bir yaşam tarzı da var"ı hatırlatmak istiyorum.

11 Mayıs 2009 Pazartesi

Yetkin Dikinciler Söyleşisi (10.05.2009)


Usta filmiyle ustalığını kanıtlayan oyuncu: Yetkin Dikinciler

Uçak yapma tutkusunu hayatın merkezinde gören bir adamla kendisini kocasının hayatının merkezinde görmek isteyen bir kadının çekişmesini anlatıyor Usta filmi. Sanayi mahallesinin en iyi motor ustası olan Doğan hayatının aşkı olan eşini kaybetmek pahasına tutkusunun peşinden giderken eşi kadar çevresi ve en yakın dostuyla da çelişir. Ancak sonunda aşk ve dostluk kazanacaktır. Hayallerin ve aşkın filmi Usta 8 Mayıs’ta gösterime girdi. Filmin başrol oyuncusu Yetkin Dikinciler ile Usta’yı konuştuk.

Tutkusunun peşinden koşan Doğan adındaki araba tamircisinin hikâyesi Usta. Bu rolün sizi heyecanlandıran yanı nedir?Hepimizin ihtiyacı olan bir hayalin peşinden gidebilmek. Doğan Usta’nın aşkını neredeyse kaybetmeyi göze alıncaya kadar bu mücadelenin peşinden gitmesi beni çok etkiledi. Bunu Nazım Hikmet’i canlandırdığım Mavi Gözlü Dev’de de gördük. Bir sevda uğruna yaşanan bir hayat…İnsan önce içindeki yolculuğa çıkıyor. O yolculuk içeride nereye giderse siz de o yöne gidersiniz. Bu filmin en güzel tarafı meczupluk mertebesine ulaştırmadan, bunu etrafındakilerle paylaşabilmek. Şuna inanıyorum; bir hayali yaşamaktan çok çevrendekilere hayale inandırmak zordur ve gereklidir. Doğa’nın bu mücadelesi beni çok etkiliyor.

Şevket Çoruh’un canlandırdığı Ersun karakteri de-ki Doğan’ın tam zıttı bir karakter gibi görünse de -Doğan’ın eksiklerini tamamlıyor ve Doğan’ın hayatında büyük yeri var…Ersun Doğan’ın çocukluktan bu yana en yakın arkadaşı. Doğan’a uçak yapmasında yardımcı olan ona gerekli malzemeyi getiren Ersun. Doğan çocukken telden araba yapmak istiyor, teli bulup getiren yine Ersun. Ersun Doğan’ın çabasını boş bir çaba olarak görmüyor. Çoğu kez hayatta sizi anlayacak bir dosta, bir yakın arkadaşa bu yüzden ihtiyacınız var ya da bu yüzden o insan dostunuz oluyor. Dostunuz size içeriden bakabiliyor, her şeyinizi anlayabiliyor. Ersun, Doğan’ın kimi isteklerinin mantıksız olduğunu düşünüyor ama Doğan’a kıyamıyor. İşte hayatta size kıyamayacak insanlara ihtiyacınız var. Şevket’in kimliğinde de bu var; oyunculukta da böyle. Öyle bir güzel setimiz vardı ki, sahnede sadece kendi rolünü düşünmez Şevket, karşısındakinin rolünü de düşünür ve birlikte hareket eder. Bu nedenle setimiz çok eğlenceliydi.

Emine karakterinden bahseder misiniz? Eşini anlıyor, inancına saygı duyuyor ama onu uçak sevdasıyla paylaşamıyor…Kadınların her zamanki hali bu, merkezde olmak istiyorlar. Kocasının bir tek onu düşünmesini, bir tek ona tutkun olmasını istiyor bu nedenle kocasının uçaklara olan merakını kıskanıyor. Bu yönüyle film bir yandan da kadın-erkek ilişkisini sorguluyor. Filmi sadece uçak sevdası olan bir adamın hikâyesi olmak olarak anlamak yanlış olur. Film çok şeyi sorguluyor. Mesela bir hayalin peşinden koşarken illa bir şeyleri feda etmek zorunda mıyız? Ya da bir tutkuyu yaşarken bir şeylerden feragat etmek zorunda mıyız? Aşktan feragat etmek zorunda mıyız? Aşık olduğunu kişiye tutkumuzu ikna edebilir miyiz? Tutkumuz aşık olduğumuz kişi tarafından paylaşılabilir mi? En çok da en saçma gelebilecek şeylerimize inanmalarını bekleriz aşık olduğumuz kişinin. Çünkü o kişi özel kişidir. Doğan Usta da Emine tarafından anlaşılmak ister. En çok da ondan ister çünkü onu seviyordur. Bence bu filmde iki insan için bir sınav var. Bir şeyi bu kadar çok isteyen Doğan’la onun isteğini anlamasa da kabul etmeyi göze almaya çalışan Emine arasında bir sınav var.

Ve sonunda aşk kazanıyor diyebilir miyiz?Evet, önemli olan da bu. Uçak uçuyor mu uçmuyor mu bizim umurumuzda değil. Bizi uçuracak olan şey nedir? Aşktır ve paylaşmaktır. Usta, aşk ve hayallerin filmi.

Film tamamen Eskişehir’de çekildi. Yönetmen Bahadır Karataş Eskişehir’de okumuş. Bunun filmin Eskişehir’de çekilmesine bir etkisi var mı?Birçok etkisi var. Bir kere duygusal olarak var, zaten konu Eskişehir’de geçiyor. Bir de Eskişehir Türkiye için örnek şehirlerden biri. Yılmaz Büyükerşen orada bir model şehir yarattı. Dolayısıyla, şehir ambiyansıyla, aydınlığıyla yalınlığıyla sanata kucak açışlarıyla çok güzel bir fon oldu. Ve aynı zamanda Eskişehir filmimizin önemli rollerinden birini oynuyor. Karakterlerimizin hepsi Eskişehirli mesela, ağızlar, adetler. Ve tabi Sivil Havacılık Üssü Eskişehir’de.

Rolünüze nasıl hazırlandınız?Önce Eskişehir’e gittim. Sanayide çalıştım, oradaki ustalara çıraklık yaptım. Usta olmak için önce çırak olmak lazım. Tabii el yatkınlığı anlamında, ustanın günlük yaşamı anlamında, beden dili anlamında çalıştım. Bu, işin teknik kısmı. Bir de uçmayla ilgili kısmı var. Sivil Havacılık’ta uçuş dersleri aldım. Oradaki pilotlarımız, gönüllülerle uçma şansım oldu. Onlardan küçük küçük dersler aldım, teorik ve pratik ve beni motive etmek için İlk uçuş sertifikası verdiler.

Bu uçak fikri nerden çıktı?Çünkü, uçak uçuk bir fikir. Uçak yapacağım demek en olmaz şeydir. Biz uçmak istiyoruz işte. Uçmaya inanmak ve inandırmak istiyoruz. Biz film ekibi olarak da aynı uçağı paylaştık. Şimdi de birlikte bu filmi uçurmaya çalışıyoruz.

Film Deli Dumrul’un hikâyesini hatırlatıyor insana…Tabii filmde Deli Dumrul var, Ferhat ile Şirin var. Bu topraklardan geçen bütün hikâyeler aslında bizden geçen hikâyeler. Biz kendi tarihimizi yaşıyoruz sanıyoruz, ama aslında insanlık tarihini yaşıyoruz. Burada bir miras var ve bizden sonrakilere bırakacağımız bir miras üstelik. Ve dolayısıyla, bizim coğrafyamızda ya da komşu coğrafyada, bizim zamanımızda ya da komşu zamanlarda geçmiş her şey bu filmde de geçiyor. Komşuluk ilişkileri, ticarete bakış… Bugün böyle bir hayalin peşinden gitmek ne kadar akılcı? Hâlbuki Doğan Usta başka yollardan ne kadar büyük paralar kazanabilir? Hayat başka bir yere gidiyor, sınırların kalkması, güya globalleşme, değişen ekonomik düzen ve bireyi yok sayan düzen… Bu film sosyolojik olarak da bir şeyler anlatmak istiyor.

Filmin bir de politik duruşu var. Doğan Usta’nın eşinin ailesi deyim yerindeyse günün insanları. Çıkarlarının peşinde koşan ve iktidara hoş görünmeye çalışarak rant sağlıyorlar. Doğan Usta ise çağın dışında bir adam.Öyle ve böyle adamlara ihtiyacımız var. Tabii filmin politik bir duruşu var. Ben zaten bu işlerde yer almaya çalışıyorum. Günümüze doğru bir bakış atmaya çalışıyorum. Sanat, sanatçı gibi yüce gibi görünen kelimeler aslına bize şunu işaret eder; Etrafında neler olup bittiğinin farkında mısın? Bu film fark edenlerle ilgileniyor ve ilgi çekmeye çalışıyor. Şunu söylüyor; bak seyirci içinden geçtiğin zaman ve içinde bulunduğun mekân seni nelerle uğraştırıyor? Hâlbuki başka neler var. Bir yaltaklanmayla bir aidiyet duygusuyla çoğunluğun yanında güvenlikte olma hissiyatıyla ne kadar daha hayatını yaşayabilirsin? Yitip gitmekte olan bir hayatın var. Unutma senin hayallerin var. Film bütün bunları anlatıyor.

50 yaşında ama hiç yaşlanmadı (10.05.2009)


BERFİN VARIŞLI

“Eğer Yeni Dalga’nın (La Nouvelle Vague) ilk günleri üzerine bir film yapılsaydı, ilk sahne kesinlikle 1940’lı yılların sonlarında Fransız Sinemateki’nin (Cinémathéque Française) bulunduğu Avenue de Messine’deki küçük gösterim odasında geçerdi.” diye başlıyor James Monaco Yeni Dalga’nın hikâyesini anlattığı kitabına. Ve devam ediyor, “İzleyiciler küçük salondaki 50 koltuğa dikkatli bir şekilde dağılırdı. İlk iki sırada üç genç olur ve bunlar filmin başlaması için sabırsızlanırlar”. Monaco’ya göre bu üç genç, Yeni Dalga’nın dahi oğulları diye tabir edebileceğimiz Jacques Rivette, Jean-Luc Godard ve François Truffaut’dan başkası değildir. Ve ışıklar söner, siyah-beyaz film başlar, tam o sırada iki genç adam koşarak salona girer. Filmi izlemeye hevesli oldukları her hallerinden bellidir. Apar topar en köşedeki koltuklardan ikisini seçerler ve filmi izlemeye koyulurlar. Serüvene geç katılan bu iki gencin adları ise Claude Chabrol ve Eric Rohmer’dir. Sonra film biter, ışıklar yanar, sonradan gelen iki genç çoktan gitmişlerdir. İlk üç sıradaki üç genç ise birbirlerinin suratına bakmadan ve hiç konuşmadan çıkarlar ancak ertesi gün, bu beş genç, anlaşmışcasına aynı aynı saatte yani film başlamadan dakikalar önce salondaki yerlerini alırlar. Ve bu böyle sürüp gider...
Yeni Dalga’nın anarşist oğullarıdır onlar. Jacques Rivette’ye göre, 1949 yılında onun Jean-Luc Godard ve François Truffaut ile tanışması gerçekten tam da böyle olmuştur. Bu gençler 1950’li yıllar boyunca Sinematek’teki koltuları arşınlarlar, sinema klüplerine katılırlar ve böylece sinema eğitimlerini tamamlarlar. Önceleri yönetmen yardımlcılığı, reklamcılık gibi işlerle karınlarını doyururlar ve deyim yerindeyse pişerler. Sonra adının Bazin olduğunu öğrendikleri, onlardan daha deneyimli adamla tanışırlar. André Bazin, bu hevesli, biraz da toy beş gencin pek yakında sinemada deprem yaratacak güçlü yönetmenler olacaklarını daha ilk görüşte hisseder ve onları editörlüğünü yaptığı Chair du Cinéma’ya davet eder ve bu beş gençten dergi için yazı yazmalarını ister. 1958’de, 40 yaşında hayata gözlerini yumana kadar başında bulunduğu Chair du Cinéma, çağdaşlarından oldukça farklı militan bir dergidir. Bazin önderliğindeki bu beş genç, parlak fikirleri ve yazılarıyla dönemin sinema sistemini alt üst ederek yeni bir akım başlatırlar. Yeni Dalga adını verdikleri bu akımın fikir babası Bazin’dir. Bazin, ekibindeki beş genç yazarı fikirleriyle yoğurmayı başlar ve her biri üzerinde kuramsal bir etki bırakır. Artık bu gençler gerçek birer yönetmen var olan düzena kafa tutan, özgür, gerçekçi birer kamera yazar olmuşlardır.
Bundan 50 yıl önce ilk defa Avenue de Messine’deki Sinematek’in karanlık gösterim salonlarında karşılaşıp tanışan bu beş gencin ortak özelliği, kafalarını kurcalayan ‘bir öykü, tüm gerçekliği ile film ortamında nasıl anlatılır’ idi. Onlar yalnızca film yapmak istemediler, aynı zamanda bir filmin nasıl yapıldığını da anlamak ve sanatlarını tüm samimiyetiyle seyirciyle buluşturmak istediler ve bugün 50 yaşını kutlayan ancak hiç eskimeyen ve eskimeyecek olan ve gün geçtikçe kendini yenileyen Yeni Dalga’nın öncüleri oldular.
YENİ DALGANIN FİKİR BABASI: BAZIN
Monaco’ya göre; Bazin için sinema “ne kadar güzel ya da esnek olursa olsun, hiçbir zaman sadece görkemli bir tecrit içindeki bir sanat ya da dil değil, her zaman politik, felsefi hatta dini denklemlerde aktif olan bir faktördü”. Ve Bazin’in yaklaşımının genişliği ve tutarlılığı bu beş genç yönetmene ışık tuttu. Bazin, Jean Renoir ve Roberto Rosselini’yi model adı ve öğrencilerine bu modelleri uygulattı. Onlara ilham veren şey gerçeklikti, belirsiz ve soyut bir estetik hükmünden uzak durarak sanatçı ile izleyici arasındaki bağlantının canlılığı ve dürüstlüğünün peşinden gittiler ve 1960’ın başlarında artık kendilerini ispat eden Truffaut, Godard, Chabrol, Rohmer ve Rivette, Yeni Dalga’nın kutsal kitabı haline gelen Chaiers du Cinéma’nın sayfalarında yeni bir sinema kuramını tartışmaya başladılar. Kuramın çekirdeğini yaratıcı yönetmenler politilası (politique des auters) oluşturuyordu, bu nedenle kuramın adı da auters kuramı oldu. ‘Auteurs kuramı’ daha ziyade Truffaut’ya atfedilmesine rağmen bu beş dahi yönetmenin akıllarının ortak bir ürünüdür. Bazin ‘auteurs kuramı’nı şöyle açıklıyor; “Auteurs kuramı kısaca sanatsal yaratımda bir referans standardı olarak kişisel faktörü tercih etmekten ve daha sonra da bunun bir filmden diğerine sürdüğünü, hatta geliştiğini varsaymaktan oluşur”[1] ‘Auteurs kuramı’ üzerine yapıtlar veren Yeni Dalga yönetmenlerinin ham malzemesi, yaşamın ta kendisidir. Yeni Dalga yönetmenleri sizin de bir parçası olduğunuz bir sinema dünyası yarattılar. Etraflarında dönüp duran dünyayı dikkatlice izlediler ve eski metodların bu dünyayı anlatmakta yeterli olmadığını anladılar. Bu nedenle ‘dert’lerini anlatmak için yeni metodlar, araçlar geliştirdiler. Herkese-onlara karşı olanlar dahi-sinemanın bir okuldan ziyade bir tutku olduğunu anlattılar. Sinema yaşamdır, yaşam ise sinema felsefesini filmlerine aktarmayı başardılar. Ve bunu da yeni yüzler kullanarak yaptılar. Eskinin basmakalıp kurallarını hiçe sayarak kendi kurallarını koydular. Bu anlamda onlara sinema anarşistleri demek sanırım yanlış olmaz. Çıktıkları yol uzun ve zorlu bir yoldu, statükocular peşlerinde ve karşılarındaydı ancak onlar doğru bildiklerinden sapmayıp yapmak istediklerini hayata geçirdiler. Yapmak istedikleri bulutların üstünde olan sinemayı yeryüzüne indirmekti, yaşadığımız dünyanın tam ortasına. Bunu da ağdalı sinema dilinden sıyrılıp basit, yalın, ve kolay anlaşılır bir sinema dili kullanarak başardılar.
STUDYO YERINE SOKAKLAR
Yeni Dalga yönetmenleri 1950’lerin sonundan itibaren kendilerine sunulan yeni teknolojiyi filmlerinde kullanmaktan kaçınmadılar. Daha önceden belgesel çekimlerinde kullanılan taşınabilir ve eskilerine nazaran hafif kameralar ve aydınlatma araçları amaçlarına hizmet etti. Truffaut’un 400 Darbe/Les Quatre Cent Coups (1959) adlı filminde yer alan atlıkarınca üzerineki çocuk sahnesinde bu tip taşınabilir bir kameranın kullanıldığı açıktır. Teknoloji onlara stüdyonun duvarlarını aşıp dışarı, sokağa, hayata karışma olanağı sağladı. Bu sayede çabuk ve daha ucuz filmler çekmeye başladılar. Bu sayede onlar sanatsal özgürlüğün tadını çıkartırken, filmleri de daha doğal bir görünüm kazandı.
Yumuşak Paris güneşini stüdyonun suni güneşine tercih ettiler, şehrin sesini de stüdyo ortamında kaydedilen seslerin yerine koydular. Paris caddeleri, sokakları ve şirin Champ-Elysées cafe’leri stüdyonun yerini aldı. Eric Rohmer’ın La Boulangére Du Monceau’su (1962) ile başlayan bu üslup diğer Yeni Dalga’cılar tarafından da benimsendi ve filmlerinin olmazsa olmazları haline geldi. Oyuncunun kaldırımda yürüyüşünü, bir kafe ya da bara girişini, gazete okuyuşunu ya da etrafındakileri süzüşünü en doğal haliyle çekebilmek için genellikle tek kamera kullandılar.
Çekimler bitip stüdyoya geri döndüklerinde dahi özgür ruhlarından ödün vermediler. Hollywood’un yıllardan beri kullandığı kurgu kurallarını yenileriyle değiştirmenin artık zamanı gelmişti. Yeni Dalga’nın bu anlamda en radikal ve liberal yönetmeni Godard’dır. Zira Godard eski kuralları hiçe sayarak atlama (jump cut) ya da hikâyenin çok dışarıdan gelen görsel ve işitsel materialleri sıkça ama doğru zamanlarda kullanarak bu anlamda Yeni Dalga’cılara ilham vermiştir. Örnek vermek gerekirse, ilk uzun metrajlı filmi olan Serseri Aşıklar/A Bout de Souffle’de (1960) Godard, evin içinde başlayan uzunca bir karşılıklı konuşmanın kahramanlar arabaya binip Paris sokaklarını turlarken dahi devam ettiği hissini vermek için artık imzası haline gelen jump cut tekniğini ilk kez kullanmış, diğer filmlerinde aynı tekniği defalarca ustaca tekrarlamıştır.
Kurgu konusunda bir başka radikal örnek de Truffaut’nun Piyanisti Vurun/Tirez sur le Pianiste’sinde (1960) görülebilir. Başkahraman “Yalan söylüyorsam annem yere düşüp ölsün” der ve tam o sırada Truffaut yaşlı bir kadının düşerek öldüğü sahneyi araya sıkıştırıverir. Bu film kahramanların konuşma metinlerinde günlük konuşma dili kullanarak devrim yaratan Yeni Dalga’nın iyi bir örneğidir.
Yeni Dalga yönetmenleri şiddetle yaratılmış ve hali hazırda var olan sinema yıldızlarını reddettiler ve kendi oyuncularını yarattılar. Filmlerinde rol verdikleri oyuncularını arkadaş çevrelerinden, sevgililerinden ve çoğu zaman da eşlerinden seçmeyi tercih ettiler. Onların oyuncuları ‘sahici’ insanlardı, tıpkı anlattıkları hikâyeler gibi. Bunun ne anlama geldiğini anlamak için Brigitte Bardot’ya 1956 yıllarına dönmek gerekiyor. O yıllarda güzel ve iddialı bir balerin ve model olan Bardot’yu beyazperdeyle tanıştıran Roder Vadim’dir. Bir Vadim, 1956’da çektiği filmi Ve Tanrı Kadını Yarattı/And God Created Woman filminde muhteşem güzelliğiyle göz dolduran Bardot’ya baş rol teklif eder ve Bardot bir anda tüm dünyaca tanınan bir oyuncu olur. Ancak Godard ve arkadaşları Chairs du Cinéma serüvenlerine başladıkları ilk yıllarda, Bardot’yu görmezden gelirler ve ona filmlerinde yer vermezler. Bunun birinci sebebi Bardot’un fiyatının çok yüksek olmasıysa ikinci nedeni az önce bahsettiğim ‘var olan sinema yıldızlarına yer vermeme eğiliminden ileri gelmektedir. O yıllarda tecrübesiz birer yönetmen olan Godard ve arkadaşları, filmlerinin Bardot’un gölgesinde kalmasını istemezler ve bu nedenle Bardot’ya kastlarında yer vermezler. Ancak ne Godard yıllar sonra kendini ve sinemasını ispat eder ve sinemaseverler Bardot’yu bir Godard klasiği olan Nefret/Le Mépris’te (1959) izleme şansı bulur.
Yeni Dalga’nın ilk ‘yeni yıldızı’ Jeanne Moreau’dur. Moreau’yu Jean Seberg, Anna Karina, Stéphane Audran ile birlikte Bernadette Lafont, Françoise Dorléac, Emmanuelle Riva, Anouk Aimée, Delphine Seyrig, Françoise Brion, Marie-France Pisier ve Alexandra Stewart takip eder. Hepsinin de ortak özelliği önceden pek tanınmamış olmaları, yalın güzellikleri ve doğallıklarıdır. Ancak bu doğallık onları seksi olmaktan uzak tutamaz. Bu özellik onları zamanın Hollywood yıldızlarından ayırır. Yeni Dalga’nın aktörleri de aktrisleri kadar öne çıkar; Jean-Pierre Léaud, Jean-Claude Brialy, Sami Frey, Jean-Louis Trintignant, Gérard Blain, Jacques Charrier ve Godard’ın Breatlhess filmiyle gönüllere taht kuran Jean Paul Belmondo. Yeni Dalga aktörleri de tıpkı kadın meslektaşları gibi teatral eğitimlerini bir nebze de olsa bir yana bıraktılar ve filmlerinde doğallığı seçtiler. Breatless’taki Belmondo ve Trintignant diyaloglarındaki argolar buna örnektir.
YÖNETMEN OYUNCU İLİŞKİSİ
Yeni Dalga’nın yönetmenleri ve oyuncuları arasındaki gerek profesyonel gerekse özel yaşamlarında da farklılık yarattı. O dönemde yönetmenlerle aktrisler arasında romantik ilişkiler yaşandı kimileri evlilikle sonuçlandı. Örnek vermek gerekirse Moreau, Malle ve daha sonra Truffaut ile, Karina Godard ile, Audran Chabrol ile birlikte oldu. Bu ilişkiler kimi zaman yönetmenlerin mizasını taşıyan filmlere de konu oldu örneğin Godard Hayatını Yaşamak/Vivre Sa Vie’de Karina ile kötü giden ilişkisini anlattı. Yönetmen oyuncu ilişkisi profesyonel anlamda da tartışma konusu oldu. Kimileri Yeni Dalga’nın yönetmenin tek yetkili güç olmasından ötürü eleştirdi ve oyuncuları kukla olarak nitelendirdi. Yine de hiçkimse Yeni Dalga’yı ve onnu etkilerini yıkmayı başaramadı. Şimdilerde 50. yaşgününü kutlayan Yeni Dalga, hiç eskimedi, yaşlanmadı, yıllardan beri yeni özgürlüğü seçen yönetmenlere ve yönetmen adaylarına ışık tutmaya devam ediyor.


[1] Peter Graham, The New Wave adlı kitabındaki Bazin’in 1957’de Chaiers du Cinema’da yazdığı La Politique des auteurs makalesi

4 Mayıs 2009 Pazartesi

Yalnızlığın resmi: Edward Hopper (03.05.2009)


O, büyük Amerika’nın keşmekeşi içinde kaybolan küçük yalnızlıkları anlatırdı. Otel odalarında, istasyonlarda sıkışıp kalmış, yalnızlığa mahkûm insanların resmini yapardı. Çağdaşları kübizmin peşinden giderken o, o yıllarda popülerliliğini çoktan yitirmiş Viktoryen mimariye ilgi duyardı, eserlerine realizm hakimdi. O, kafasındakini gerçeğine en yakın biçimiyle aktarırdı, üslubu yalındı. Keza bir seferinde “resimlerimde çok basit bir resim metodu kullanıyorum” diyerek eserlerindeki sadeliği ifade etmişti. Hopper’ın resimlerinin öznelerini ve nesnelerini iki ana kaynaktan seçerdi. Bunlardan biri büyük şehir diğeri ise kendi benliğinden dahi uzaklaşmış, yalnızlaşmış şehir insanıydı.
GECENİN YALNIZLIĞI: NIGHTHAWKS
Manhattan yakınlarındaki Greenwich Village’da bütün gece açık olan camlarla sınırlandırılmış ufak bir restorandaki müşterileri ve müşterilere servis yapan bir barmeni tasvir ettiği Nighthawks Hopper’ın eserlerinden en çok tanınanı ve en çok ilham alınanıdır. Gecenin yalnızlığını belki de en iyi anlatan eser olan Nighthawks’ta Hopper'ın çalışmalarında görülen modern kent yaşamının boşluğu teması bu resimde deaçıkça fark edilir. Resimde, boş ve karanlık sokakta yer alan bir restoran ve o restoranın içine sıkışıp kalan insanlar tasvir edilir. Barın etrafında oturan üç müşteri birbirlerinden haberdar değillermişçesine ilgisizce otururlar. Barın arkasında onlara hizmet eden barmen ise bir yandan işini yaparken bir yandan da kıstırıldığı üçgen alandan kaçmak istercesine dışarıya bakar. Camlarla sınırlandırılmış restoran modern bir kafesi andırır, restoranın bir kapısının olmaması da bu ‘kafes’ fikrini kuvvetlendirir niteliktedir. Walter Wells bir seferinde resimde Ernest Hemingway'in A Clean, Well-Lighted Place isimli öyküsünün etkilerini gördüğünü söylemiş ve "Hem resim hem de hikâye, tanrısız ya da manevi avuntusuz bir dünyada, en büyük geceye karşı-ki bu ancak ölüm olabilir- duran bir mabedi temsil ediyor." diye eklemişti. Tablonun Pearl Harbour baskını zamanında yapılması da etrafta restorandakilerden başka kimsenin olmamasının nedenini açıklıyor.
ONUN MODELİ KARISIYDI
Hopper’ın tablolarının olmazsa olmazı hüzünlü kadınlardır.1924 yılında tutkulu bir aşk yaşadığı Josephine 'Jo' Nivison ile evlenen Hopper’ın eşi Jo’yu model alırdı. Sürekli tartıştığı eşine delice tutkun olan Hopper’ın takıntılı, kıskanç bir eş olduğu ve karısının kedileri Arthur'a gösterdiği ilgiden bile rahatsız olurdu. Ressamın en büyük destekçisi Jo da, en az eşi kadar kıskanç bir kadındı. Eşinin modeli olmaktan büyük mutluluk duyan Jo, ressamın başka kadın modeller kullanmasına asla izin vermezdi. Hopper da ona bağlılığını ve aşkını o yıllarda 50’li yaşlara merdiven dayayan eşini genç bir kadın gibi tasvir ederek göstermişti.
Sağlığında öğrenci yetiştirme yolunu tercih etmemesine rağmen Hopper’ın bir çok halefi vardı. Hopper’ın izinden gittiklerini ifade eden ressamlar arasında Willem de Kooning, Jim Dine ve Mark Rothko-Rothko’nun Composition I adlı tablosunda Hopper’ın Chop Suey’inin izleri görülür- sayılabilir.

EN ÇOK ONDAN ETKİLENDİLER
Edward Hopper 19. yüzyılın başlarında yaşamış bir ressam olmasına rağmen zarif çizgileri ve eşsiz yapıtlarıyla sadece resimde değil, sinemada, edebiyatta, hayatın her alanında en çok etki uyandıran sanatçı olarak gündemdeki yerini koruyor. Örneğin, Hopper’ın House by the Railroad adlı eserindeki yer alan ev Alfred Hitchcock’un Psycho filmine ve Terrence Malick’in Days of Heaven filmlerine ilham kaynağı olmuştur.
Ünlü Alman yönetmen Wim Wenders da Hopper’dan etkilenen yönetmenler arasındadır. Sanatçı The End of Violence filminde Nighthawks tablosunu olduğu gibi beyazperdeye aktarmıştır. Aynı tablo sürrealist korku filmleriyle tanınan Dario Argento’nun Deep Red filminde ve Harrison Ford’un rol aldığı Blade Runner’da da karşımıza çıkmaktadır.
Beyazperdeye aktarılan başka Hopper tablosu ise New York Movie’dir. Bir sinema salonuna uzaktan bakan sarışın, mavi elbiseli kadının resmedildiği tabloyu film karesine dönüştürmeyi başaran Mendes, Hopper’ın tablolarının en büyük ilham kaynağı olduğunu söylemekten çekinmez. 2006 yapımı Oskar Roehler filmi Elementarteilchen'in afişi de sanatçının People in the Sun isimli resminden etkilenerek çizildiği açıktır.
Hopper'ın pop kültürü üzerindeki etkileri de yadsınamaz. 2004 yılında, Britanyalı gitarist John Squire, Hopper’ın tablolarının isimlerini taşıyan bestelerinden oluşan Marshall's House isimli bir albüm çıkarmıştır. Polonyalı besteci Paweł Szymański de Compartment 2, Car 7 isimli eserini Hopper'ın Compartment C, Car 293 resminden etkilenerek bestelediğini ifade etmiştir. Hopper hayranlarından biri olan Madonna da Hopper'ın 1941'de çizdiği "Girlie Show" isimli resimden etkilenerek çıktığı dünya turnesinin ismin The Girlie Show koymuş,gösterisinde tablonun en belirgin öğelerinden yararlanmakta bir sakınca görmemiştir.

Edward Hopper etkisine sanatta olduğu kadar popüler kültürde de rastlamak mümkündür. Çağdaş sanatın ilham eksikliğinin tipik bir örneği olan sanatçı oldukları meçhul kişiler, Hopper’ın sanatından faydalanarak rant elde etmişlerdir. Bunların başında Londra sokaklarında sıkça rastlanan graffitileriyle ün salmış Banksy geliyor. Kanımca Nighthawks tablosuna bir ihanet niteliği taşıyan graffittisi ile gündeme gelen Banksy bu graffitisinde Nighthawks’un çirkin olduğu kadar küstah bir kopyasını sokaklara taşımıştır. ABD’de yayınlanan ve milyonları ekran başına kilitleyen The Simpsons çizgi dizisinin yapımcıları da bir bölümünde Nighthawks’a gönderme yapma cesaretini kendinde bulmuştur.

Derviş Zaim söyleşisi (03.05.2009)


Beyazlıkta geçen bir kara film: Nokta
Değeri milyon dolarla ölçülen bir Kuran çalınır. Genç bir hattat olan Ahmet hiç istemediği halde kendini bu hırsızlık olayının tam ortasında bulur. İçindeki suçluluk duygusu onu kasıp kavururken o Kuranı satmak yerine sahiplerine iade etme yolunu seçer, sırf iyileşmek için. Usta yönetmen Derviş Zaim ile Tuz gölünün uçsuz bucaksız beyazlığını mekân alan Nokta filmi üzerine konuştuk

Nokta’da tartışmak istediğiniz konu nedir?
Bu filmde başka birçok şeyin yanısıra şu meseleyi, naçizane, tartışmaya çalıştım. Tanrı’dan bağımsız bir iyilik var mıdır? Tanrı düşüncesi iyilik düşüncesi ile bire bir ilintili midir? Tanrı ve şer problemi; Tanrısız bir etik mümkün olabilir mi ve eğer olursa bizim hikâyemizin kahramanının serüveni içinde nasıl bu düşünce bir yol izleyebilir? Malum; birçok insan Tanrı’nın olmadığı yerde ahlakın, etiğin de olmayacağına inanır. Bizim hikâyemizde, bir Kuran çalınmıştır, bu Kuran’ın çok büyük değeri vardır. Kahraman hiç istemediği halde bu hırsızlığın içine girmiştir. Tanrı’ya olan inancı problemli bir insandır. Buna rağmen çalınan ve çalındıktan sonra kendisinde duran bu Kuranı sahibine geri getirir ve cinayetten dolayı af dilemek ister. Yanıtlardan çok soruları zenginleştirmeye gayret ettik. Burada tartışılan şey sadece vicdan değil. Mesela filmin en başında 13. yüzyılda gördüğümüz ikinci derecedeki kahramanlarından biri, birden bire 20. yüzyılda farklı bir karakter olarak ortaya çıkıyor. Farklı karakterleri aynı oyuncuya oynattık. Bu ve başka ögeler filmin anlamını, gelenekten yararlanma biçimini zenginleştirmeye yardım etti. Nokta’nın bir evvelki filmimle bağlantılı bir yanı var. Cenneti Beklerken’in kimi anlarında zamanı ve mekânı oynak kullanma yoluna gitmiştik, minyatür sanatının mantığını kullanarak. Burada da benzer bir tavır sözkonusu. Burada da Hat sanatı geleneğine baktık ve onu yorumlayıp film için nasıl kullanabiliriz sorusunu sorduk. Üçleme yaparken hem farklılıklar hem de devam eden şeyler olmasını istiyorum. Bu üçlemede devam eden şeylerden bir tanesi, zamana ve mekâna ilişkin bu oynaklık. Zaman ve mekân Cenneti Beklerken’in kimi yerlerinde oynak bir biçimde inşa ediliyor. Kervansaray’daki düş sahnesi buna örnektir. Nokta’da da zaman ve mekânın oynak ve değişken biçimde kullandım. Tuz gölünde kameranın bir kaydırması bizi zaman içinde ileriye, geriye taşıyabiliyor. Ama devam eden şeylerin yanısıra her iki filmde çok farklı uygulamalar da var.

Nokta bu üçlemenin ikinci ayağı. Üçlemenin ilk filmi Cenneti Beklerken minyatür sanatını sinemaya uyarlayan bir filmdi, Nokta ise hat sanatı üzerine kurulu. Üçüncü film neyi konu alacak?
Aslında üçleme diyoruz ama ebru ile bağlantılı olan Filler ve Çimen’i de bu seriye ekleyebiliriz. O zaman ileride yapmayı tsarladığım filmle beraber dörtlü bir dizi haline geliyor. Osmanlı mimarisini temel alarak film yapmak gibi bir niyetim vardı. Ama o projeyi şimdilik dondurdum. Onun yerine önümüzdeki yıl geleneksel gölge tiyatrosunu temel alan bir film yapmayı düşünüyorum.
Nokta’da da Cenneti Beklerken’de de etik öne çıkıyor diyebilir miyiz?
Etik üzerine bir film yapmak ya da soru sormaya devam etmek gibi bir niyetim vardı. Ama bunları yaparken formu da içeriğe paralel olarak düşünmeye gayret ettim. Nokta filmini besleyebilecek en uygun formun bu olduğunu düşündüm ve bu anlamda mesai harcadım. Yapmaya çalıştığım şey biçimsel bir denemenin ötesine geçmekti. Sadece biçimde takılıp kalmamak gerekir, ona uygun içeriği de karşılklı ilişki içinde bulmak gerekir. Ben bunu seyirciyi sıkmadan yormadan gerçekleştirmeye çalıştım.
Nokta’da amaçladığınız hedef nedir?Noktanın içerisindeki olaylar örgüsünün seyirci atrafından kolaylıkla izlenmesi benim amaçlarımdan bir tanesi idi. Zevkli, keyifli, seyir zevkini asla gözardı etmeyen bir film yapmak istedim. Sıradan seyirci filme girsin ve keyifli zaman geçirsin istedim. Sinemadan başka talepleri olanlar da farklı taraflarına hitaben bir yapı bulabilirlerse ne mutlu bize.
Her üç filme de start veren soru neydi?
Basitleştirirsek; biz, hayatı nasıl daha zengin yaşayabiliriz? Kafamı kurcalayan sorulardan bir tanesi galiba buydu. Öte yandan yanıt ararken de uğradığım limanlardan birisi gelenek oldu. Kendi kendimizi nasıl daha iyi temsil ederiz sorusu nedeni ile geleneğe başvurduğumu düşünüyorum. Sonra iş bunun nasıl yapılcağı konusuna geldi. Kanımca, gelenekten birkaç şekilde yararlanmak mümkündür. Bir tanesi ‘kes yapıştır’ yöntemidir. Geleneğin bazı unsurlarını alırsınız, yapmaya çalıştığınız işin orasına burasına serpiştirirsiniz. Buna itirazım yok. Ama ben gelenekten yararlanma meselesinin daha derin bir kavrayışla ele alınması gerektiğini düşünüyorum. Geleneğin bazı özelliklerini kullanarak farklı formlar, bazen metaforlar yaratmaya gayret ettiğimi söyleyebilirim. Geleneğin bazı formlarını sinema diline tercüme etmeye çalışıyorum.
Nokta tek planda, sanki kesilmemiş gibi bir izlenim veriyor. Bu tarzı seçme nedeniniz neydi?Hat sanatında ihcam kavramından hareket etmeye gayret ettik. Hattatlar yazarken ara verebilirler, çoğunlukla da öyle çalışıyorlardır. Ama ihcamla yazan bir hattat yazmaya çalıştığı şeyi, hiç ara vermeden, elini kaldırmadan bir defada yazıyor demektir. Bu sözünü ettiğim ihcamla yazı yazma tavrını sinemaya tercüme etmek gibi bir düşüncem vardı. Filmin tek plandan ibaret olmasının nedenlerinden bir tanesi budur.
Filmin tartışma yaratacağını düşünüyor musunuz?Etikle ve vicdanla ilgili bir film yapıyorsanız bunun ana öğesi dindir. Türkiye’de bu konunun daha fazla film yapılması gerektiğini düşünüyorum. Dinle ilgili yapılan her şey polemik konusu olur mu? Nasıl yaklaştığınıza bağlı olarak olur diye yanıt verebilirim. Böyle bir ihtimal var diye konunun üzerinde düşünülmemesi bizi fakirleştirir. Sırf tartışma yaratabilir diye film yapılmaması da fikri bakımdan hepimize yoksulluk getireceği için yanlış bir tavır olur. Ama bu konuya eğilirken asla belden aşağı vurmak gibi bir niyetim olmadı, olamaz da. Filmde insanların bazı duygularını kışkırtmak ve bundan pay çıkarmaya çalışmak gibi bir tavır bulamazsınız. Bunu, sonuçta neyi elde edeceksem edeyim yapmam. Fikirlerimi ifade ederim ama böylesi bir hesaplı hareketi yapmamaya samimiyetle çalışırım.

24 Nisan 2009 Cuma

Füruzan diye bir öykü... (26.04.2009)


BERFİN VARIŞLI


“Memet Fuat, Füruzan için ‘Orhan Kemal’in kahramanı olan kızlardan biri yazmaya başladı’ demiş. Daha çocukken yaşantısı, bir öykü kahramanı, Orhan Kemal’in kahramanları denli o kadar zengindi ki…” bu sözler Füruzan Diye Bir Öykü kitabını Füruzan’la beraber hazırlayan Faruk Şüyün’e ait. Füruzan bir öykü… Füruzan bir kadın, duyarlı bir kadın, ve Füruzan bir yazar... Türk Edebiyatı’nın en yetkin yazarlarından biri…
Onun kitapları öyle çabucak bir çırpıda okunacak türden kitaplar değil. Hani vapurda, otobüste ya da uzun uçak yolculuklarında zaman geçirmek için o okunanlar gibi okunduğu anda tüketilecek kitaplar değil onlar. Füruzan’ı deniz kıyısında okumalısınız, yüzünüzü meltemler püfür püfür okşarken…Ya da bir ağacın altında tatmalısınız öykülerini. Hepsinin üzerine uzun uzun düşünmeli, kafa yormalı, fikir üretmelisiniz. Çünkü Füruzan bizi yazıyor. Yalın diliyle bizi anlatıyor. İlk kitabı Parasız Yatılı’dan beri bu böyle. Öykülerinde kurgu yok, her şey gerçek her şey göründüğü gibi. Hikâyelerindeki kahramanlarla mutlaka bir yerlerde karşılaşmışsınızdır, tanışmışsınızdır, öyle sahicidir kahramanları… Sanki satırlardan fırlayıp karşımıza geçip bize kendilerini anlatırlar. Yaşanmışlarını, kimi zaman hüzünlerini, kimi zaman mutluluklarını ama çoğunlukla acılarını, hayat karşısında ezilmişliklerini, yalnızlıklarını. Gözlerinden silinmeyen hüzün onlarınkinin yansıması sanki… Kocaman ela gözleri derin derin bakıyor, hüzünle harmanlanmış bir bakış bu. Selim İleri bu hüzünlü bakışı “Füruzan öykülerini aynı acıyı duyarak yaşıyor” diye anlatıyor.
Dudakları tebessüm etse de gözleri onu ele veriyor. Kuşatma’daki Nazan’ı mı düşünüyor acaba? Hani ilkokuldan sonra okuyamayan Nazan, 12 yaşında çalışmaya başlayan Nazan, Haluk Bey’le bir sinema locasına girdiğinde hayatı o küçücük odadan da daha karanlık olan Nazan? Belki de Benim Sinemalarım’daki Nesibe’yi düşünüyordur…Nazan’dan iki yaş büyük olan ama aynı kaderi paylaşan Nesibe’yi. Tek fark Nesibe’nin hayatını karartan, kendini bir et parçası gibi aciz hissetmesine neden olan travmatik olay bir plaj kabininde yaşanır. Füruzan düşmüş kadınlara duyarlılığını Ah…Güzel İstanbul ve Kırlangıç Balıkları’nda da sürdürür.
Düşkünleri anlatır Füruzan, hem de o kadar gerçekçi anlatır ki, kendinizi bir anda romanın içinde bulursunuz. Fethi Naci ustanın dediği gibi kendinizi bir okur gibi değil de istemediği halde “röntgenci” durumuna itilmiş gibi duymaya başlarsınız; bir suçluluk duygusu, daha doğrusu bir suç ortaklığı duygusu yakanıza yapışır. Ve öfkelenirsiniz, içinizdeki isyan duygusunu dizginleyemezsiniz, bir an kitabı bir kenara bırakıp ağlamak bile geçebilir içinizden, hayata baş kaldırmak, bağırıp çağırmak, Haluk Bey’i Yusuf Ağa ile birlikte boğmak, Nesibe ile Nazan’ın küçücük masumiyetlerinin paramparça edilişinin öcünü almak.
Çaresizleri yazar Füruzan, kaybedenleri. Onlara umut vermek için yazar sanki, hiçbir şeyin bitmemiş olduğunu anlatmak, yaşanan her ne olursa olsun bunun onların suçu olmadığını ve ileride güzel günler olduğunu anlatır.
Bir de göçmenleri yazar Füruzan. Parasız Yatılı, Kuşatma ve Benim Sinemalarım’ın bin bir umutla doğup büyüdükleri toprakları, o toprakların altında yatan atalarını, evlerini, kalplerinin yarısını bırakıp giden göçmenleri. Yeni vatanlarına, İstanbul’a bir türlü alışamaz onlar, ellerinden bir tek tarım yapmak gelir çünkü; “Topraktır bildikleri”.
Düşmüşlerin, göçmenlerin yanı sıra Ana-kız hikâyesi de Füruzan’ın olmazsa olmazları arasındadır. İlk kitabının ilk hikâyesi Sabah Eskimişliği, bu konu üzerine kurulmuştur mesela, bir annenin kızına karşı gösterdiği sevgisiz tutum işlenir bu hikâyede. Piyano Çalabilmek’te de bu sefer babayı hor gören bir anayı anlatır; “Ben babana göre değilim ama ne yapacaksın, kader” diyecek kadar hayattan bezmiş bir kadın vardır o hikâyede. Kız babasını ne denli yumuşak anlatıyorsa annesine karşı da o denli acımasızdır, katıdır.
FÜRUZAN AYDINLIK DEMEK
Farsça’da Füruzan aydınlık demek. Füruzan da etrafına ışıltılar saçan ışıl ışıl bir kadın. Hani bir bakanın bir daha bakacağı bir kadın, alımlı, kırılgan, narin. Mina Tansel “İstanbul konuşsaydı Füruzan gibi konuşurdu” diyor... “İstanbul insan olsaydı Füruzan gibi olurdu…” Ve bu aydınlık insan Türkiye’de aydınlık olmanın zorluklarını da yaşamış elbet. Hatta bunun la ilgili bir anısı da var, Faruk Şüyün’ün hazırladığı Füruzan Diye Bir Öykü kitabında: 12 martta Füruzan’ın evi aranır o bilindik manzara eşliğinde. Sıra kitaplara gelir, polis suçlu kitapları bulmak için kütüphaneyi baştan aşağı tarar. Ve sonunda Agatha Christie’nin Cinayet Emri kitabında karar kılar, ismi kışkırtıcı gelir çünkü kitabın. Füruzan hemen “Ama o polisiye bir kitap” der polise. Polisin cevabı trajikomiktir: “Daha iyi ya!”
Füruzan edebiyata kattıkları kadar Türk sinemasına da katkıda bulundu. 1990’da gösterime giren ve aynı adlı romanından uyarlanan Benim Sinemalarım ile yapılmayanı yaptı Füruzan. Haydar Ergülen, Benim Sinemalarım ile ilgili olarak, “İyi edebiyattan iyi film olmaz denir, ki genellikle doğrudur, tersini doğrulayan pek az örnek varsa da o da Füruzandır” diyerek Füruzan’ın bu daldaki başarısını alkışlıyor: “Füruzan iyi edebiyattan iyi film yaptı”. Füruzan Benim Sinemalarım filminin her aşamasında bulundu, senaryoyu yazdı, yönetmen koltuğunu Gülsün Karamustafa ile paylaştı ve ortaya tadına doyulmaz bir sinema klasiği çıktı.
Füruzan bir edebiyat klasiğidir, onu tek nefeste anlatmak çok güç, bir yanını anlatınca öteki yanı eksik kalıyor sanki, bir türlü toparlayamıyor insan. Fakat Faruk Şüyün, bunu başarıyla gerçekleştirmiş. Füruzan’ı Füruzan’ın kendi ağzından ve onu tanıyanların Füruzan yorumlarıyla anlatmış ve ortaya tadına doyulmaz kitap Füruzan Diye Bir Öykü çıkmış…

Handan Öztürk söyleşisi (26.04.2009)


Sert gerçeğin büyülü masalı: Benim ve Roz’un Sonbaharı

BERFİN VARIŞLI

Zaaflarına rağmen doğruların peşinde koşan yerel bir gazeteci, Metin; vahşi ve aynı zamanda masum güzelliğiyle on yaşında bir kız, Roz, Roz’a dansı öğreten ve böylece tek mirası olan dansı onunla yaşatmayı düşleyen eski bir dansöz Tijen, militan günlerinden kalma travmalarla boğuşan Berfin ve muhteşem güzelliği ve kırılgan zarafetiyle Hasankeyf...

Çarpıcı belgeselleri ve ve sürükleyici romanlarıyla belleklerimize kazınan Handan Öztürk, Benim ve Roz’un Sonbaharı adlı filminde ölümün bir başka boyutunu işliyor. Onun filminde insanlar değil, bir tarih, kültür ölüyor, yok oluyor. Bu ölümün- belki katliam daha doğru kelime-katliama karşı durmaya çalışan bir avuç insanın hikâyesi Benim ve Roz’un Sonbaharı. Tarih boyunca irili ufaklı birçok medeniyetin doğuş yeri olan bu topraklar, bu kez terör nedeniyle değil, küçük çıkarlar nedeniyle gözyaşı döküyor. Ve sonunda o hiç olmasın diye dua ettiğimiz olay oluyor ve Hasankeyf, tanıklık ettiği bütün yaşamları, saf hikâyeleri de içine alarak sular altında kalıyor.

1 Mayısta gösterime girecek olan Benim ve Roz’un Sonbaharı üzerine yönetmen Handan Öztürk’le konuştuk.

Hasankeyf’e bir belgesel çekmek için gittiniz ancak döndüğünüzde elinizde uzun metrajlı bir film vardı...

Evet, ben belgesel orijinliyim biliyorsunuz. Orada yaptığım ön çalışmalar sırasında beni etkliyeleyen bütün olaylar içimde kırılmaların bir ifadesi oldu. Açıkçası ben bu filmde biraz günümüz dünyasını da yakalamak istedim. Günümüz dünyasında kalbimi acıtan, beni etkileyen noktaları da ifade etmek istedim. Hakikaten artık güçlünün doğrusunun geçerli olduğu bir dünyaya giriyoruz. Sivil hareketler var, iyi ki varlar ama malesef artık bu merkezin gücü etrafında doğru çok başarılı olamıyor ve başarıya ulaşamıyor. Güçlü olan doğru olarak kendisini satıyor ve iletişim sistemi de ona yönelik olarak kendini yapılandırıyor. Yani burnumuzun dibinde sert gerçekler yaşanıyor ama biz bir sanal dünaya çekiliyoruz ve bu sanal dünya içerisinde tüm bu gerçekleri, doğrulara uzak kalıyoruz. Bu acı gerçek beni çok etkiledi ve Hasankeyf örneği üzerine gitme kararı aldık. Oradaki küçük Şoreş bizi bir takım medya organları tarafından küçük anarşiştler olarak yutturulan, taş atan çocukların da bir ifadesi. Açıkçası, doğuyla ilgili, doğu insanıyla ilgili kafamızda şablonlar var. Bu şablonlar üzerinden doğuya bakış açımız oluşturuluyor. Ben bu filmde Şoreş ile, Rozerin ile, Metin gibi entellektüel bir tip yaratarak, onların içinden, doğunun kendi içinden, kendi değerleri içerisinden tanımlamaya çok itina gösterdim. Oradaki karakterler olaylara bakış açımızdaki şablonları yıkmayı çok önemsedim.

Filmin diğer doğu filmlerinden farkı nedir? Bu aralar doğuda film yapmak, doğu hikâyelerini konu almak epey popüler oldu.
Bu film, doğuya yönelik yapılan çok sahici bir film. Başka filmler var. Türkiye’de belli konulardaki belli rahatlamalarla yapılan filmler var. Bir rant var orada ve bu ranta yönelik filmler yapılıyor. Ama bu filmin özelliği, oyuncusuyla, kurgusuyla ve yönetmeniyle içeriden bir bakış. O bölgeyi belki de ilk kez sahici bir bakışla, samimi bir anlatımla anlatan bir film.

Filmde Tijen’le Roz ilişkisi, Hasankeyf’le orada yaşayan insanların ilişkisiyle paralellik gösteriyor...
Tijen eski bir dansöz, bir sanatsal geçmişi var ve onu küçük Roz’la devam ettirmek için çırpınıyor, Roz’u eğitmeye çalışıyor. İkisinin ilişkisini kişisel olarak gördüğümüzde daha çok etkileniyoruz. Öte yandan koca bir Hasankeyf var, koca bir miras. Antik Roma’dan, Antik Bizans’tan, Selçuklu’dan, Asur’danOsmanlı’dan toplaya toplaya muhteşem bir kültür haline gelmiş bir miras..Ve bu mirasın gözümüzün önünde akıp gitmesi aynı acıyı ve duyarlılığı yaratırsa, ben buna bir katkıda bulunabilirsem çok mutlu olurum.

Filmde direkt olmasa da dolaylık olarak ölümün soğuk yüzüyle burun buruna geliyoruz. Bu bir insanın ölümü değil ama bir kültürün, kültürel mirasın ölümü..
Her batı kendi doğusuna karşı giderek vahşileşiyor. Vahşilik merkezileşiyor. Batının merkezi nedir? Avrupa, ki Avrupa Batı’ya karşı hâlâ vahşi, hele Amerika herkese vahşi. Her ülkenin, bizim ülkemiz de dâhil merkezi, Batısı doğusuna vahşilikle yaklaşıyor. Bu da doğal olarak doğuda bir tepki oluşturuyor. Bu etki tepki içerisinde bir ölüm kültürü gelişiyor. İnsanlar çok kolay ölümü göze alabiliyorlar, çok kolay ölüyorlar, öldürüyorlar. Çocukların önünde babaları ölüyor, kardeşleri ölüyor. Düğün ve cenaze iç içe geçmiş durumda. Ben Batmanlı kadınlarla belgesel yaparken bu ölüm kültürünün- ki Mezopotamya dünya medeniyetinin beşiğidir, yaşamın fışkırdığı antik bir kültürdür, bugün yaşanan bunun tam zıttına dönüştü. Yaşam değil ölüm kültürünün hâkim olduğu bir coğrafya. İntihar eden kadınların belgeselinin ön hazırlığında bunu fark ettim. Batman’da intihar eden kadınlar belgeselin ön hazırlıklarını yaparken Hasankeyf’e götürüldüm. Hasankeyf’in tam tepesindeki kaleye çıktığımda müthiş bir gün batımı vardı, müthiş bir Mezopotamya görüntüsü vardı. O an şu kafama dank etti; en büyük cinayet bu! Koca bir kültür, koca bir tarih yıkılıyor. İşte orada yaptığım ön çalışmalar bu filme dönüştü.

Irak Savaşı ile de bir bağlantı kuruyorsunuz... Kasabası sular altında kalan insanlar ve Irak’ta bombalardan kaçan insanların yolları kesişiyor.
Evet, çünkü dünyanın diğer ülkelerine de gönderme yapmak istiyorum ve açıkçası kaotik bir dönem yaşıyoruz. Yani bir takım insanlar, başka insanlar hakkında çok kolay karar alabiliyorlar. İnsanların kaderini değiştirecek kararlar çok kolay alınıyor. Ama bu kararlarn altında nasıl bir alt üst oluş yarattıklarını, nasıl bir tahribat yarattıklarını göstermeye çalıştık ve o yüzden iki göçmen gurubunu finalde birleştirdik. Bir yanda kasabası bir baraj için yok edilen insanlar, bir kasabanın hikâyesi ve yolculuğu, bir yandan da bombalardan kaçan Irak halkının göçü ve yolculuğu finalde buluşuyor. Genel olarak dünyanın gündemini iki eksenle yakalamış oluyoruz.

Roz çok ilginç bir karakter. Filmde öne çıkan, belki de Metin’den daha etkileyici. Roz’un anlatmak istediği nedir? O sessizliği, vahşiliği ile neyi temsil ediyor?
Roz o bölgenin ilkbaharını yaşamayan, yaşama fırsatı bulmayan ve birdenbire sonbahara geçen çocukların ifadesidir. Herkes kasabayı terk edip büyükşehre göç ederken Roz kasabaya yeni bir hayat kurmak maksadıyla geliyor. En ümit vaad eden Roz iken maalesef finalde herşey tam tersine dönüyor. Bu aslında ilkbaharını yaşamadan sonbaharına geçen çocukların ifadesidir. Yaşama sonbahardan başlayanların ifadesidir.

Biraz da Şoreş’ten bahsetsek. Bu iki çarpıcı karakter hikâyeyi kalbinden yakalıyor diyebilir miyiz?
Tijen’in mirasçısı Roz, Metin’in mirasçısı Şoreş. İkisi de umudu temsil ediyor. Roz sular altında ama Şoreş yola devam ediyor. Filmin umuda dair bir yanı da var, bu anlamda karamsar bir film değil.

Siz doğulusunuz, Tuncelilisiniz. Şmidiye kadar da çoğunlukla doğudan beslenerek ürettiniz. Romanlarınızda doğunun esintileri var belgesellerinizde de öyle. Hasankeyf süregelen bu zincirin bir halkası mı?
Ben köy enstitüsü mezunu cumhuriyet aydını bir babanın çocuğuyum. Doğu kültürü ailemde çok öne geçmedi. Cumhuriyet kültürü ile büyüdüm. Babam annemi zorla balolara götürür, döpiyerler dikilir, özel terziler falan. Okul bitene kadar bu kültürle büyüdüm. Sonra İsviçre’ye gittim ve oraya gidince şu soruyu soruyorsun; Ben nerede duruyorum? Ben neyim? Tam merkezdesin ama sen tam o da değilsin. İşte o zaman dedemin kökenlerine, babaannemin bana küçükken verdiği tatlara doğru bir yolculuk başladı. İkinci olarak da bir uzaylı gözüyle baktığımda, yani objektif bakma sınırının üst noktasına geldiğimde, ozaman Batı kültürünün de bir oyun olduğunu görüyorsun. Bütün dünyaya kendini tek mükemmel kültür olarak dayatmasını komik buluyorsun. Çünkü dünyanın bir başka tarafına gidiyorsun, orada hakikaten sosyal müze halinde kültürler var ve hepimiz bunu görünce heyecanlanıyoruz, hemen fotoğraf makinaalrımıza sarılıyoruz. Turist olarak tüketmeye çalışıyoruz. O zengilik güzellik neyi getiriyor? Tek doğru yok, kültürün de tek doğrusu yok. Yani her kültür kendi içerisinde doğru. Bne doğuya gittikçe o eski antik kültürlenden kalan miraslarla birlikte dünyanın ne kadar zengin olduğunu gördüm ve o yüzden doğudan beslendim. Dayatılanla değil de kültürün yaratıcısıyla buluşmak beni heyecanlandırdı.

Bundan sonraki projelerde de doğunun izlerini mi göreceğiz?

Evet! Kitap da öyle, ikinci senaryom da öyle... Doğulu kadınlar benim Tanrıçalarım. Bu bizim ülkemizde de öyle başka ülkelerde de böyle. En fazla kendini değiştirmek isteyen, dinamizm ve enerji taşıyan insanlar onlar. Biz burada onları kötü aksanlarıyla görüp maganda diye dalga geçiyoruz ama o insanlar hayata karşı, kültüre karşı, sanata karşı o kadar iştahlı, o kadar aktifler ki şaşırıyorsunuz. Batman’a gidiyorsun bir parkı var, gece yarısı ikide kızlar rock müzik yapıyorlar. Orası değişmiş ama biz hâlâ onları farklı görüyoruz malesef.

Türkiye’den hem yazar, hem belgeselci, hem yönetmen hem de kadın olmak nasıl?

Beni var olan trendler hiç ilgilendirmiyor. Ben yolda olmayı seviyorum. Arkamda merkezi, ışıklı caddeleri dönüp gitmek beni çok mutlu ediyor. Gittikçe de yeni bir şey keşfediyorsun ve yeni bir şehre dönüyorsun. Merkezin dışına çıkmayı seviyorum.

Bu yolculukta karşılaştığınız zorluklar neler?
Aslına bakarsan yazmakta çok bir zorluk yok. En kolayı bana yazarlık gibi geliyor, çünkü yazarken sen ve sensin. Gerçi her işin marketing aşamasında zorluk var. Filmi ise geniş bir toplulukla yapıyorsun ve küçük bir ülke ile muhattap oluyorsun. Bu ülkede ne kadar sorun varsa o kadar sorunu sen de yaşıyorsun. Ben bu filmi yaparken inanılmaz bir savaş verdim. Filmi çekerken abartmıyorum, öldüm! Burnumdan kanlar akarak bitirdim. Çok zor bir savaş oldu bu film, iki yıl sürdü çekimler. Bunun çeşitli nedenleri vardı. Yola çıktığım insanlar pek sorumluluklarını yerine getiremediler. Bütün yük bende kaldı. Bu da savaşı çok şiddetlendirdi.